Саҥа кинигэ «Мин норуот уола этим…»

690

Быйыл «Таатта» хаһыат редакциятыгар государственнай-политическай, общественнай деятель, суруйааччы, учуонай П.А.Ойуунускай төрөөбүтэ 125 сылын көрсө архивист-историк, кыраайы үөрэтээччи, СӨ Национальнай архыыбын кылаабынай археограба А.А.Калашников хомуйан бэлэмнээбит «Платон Алексеевич Ойунский: «Был я сыном народа…» диэн ааттаах кинигэтэ бэчээттэнэн таҕыста. Кинигэ литературнай обработкатын Саха народнай суруйааччыта С.А.Попов-Сэмэн Тумат ситэрэн-хоторон оҥорбут, «Таатта» хаһыат редактор-директора А.К.Посельская редактордаабыт, ис хоһооно народнай худуоһунньук А.П.Мунхалов уруһуйдарынан киэргэтиллибит. Кинигэҕэ А.А.Калашников булбут, чуолкайдаабыт П.А.Ойуунускай олоҕор, үлэтигэр-хамнаһыгар сыһыаннаах СӨ НА уонна Куттал суох буолуутун федеральнай сулууспатын архыыбыттан көстүбүт докумуоннара, кини туһунан ахтыылар, ыстатыйалар уо.д.а. киирбиттэр. Бу күннэргэ ОКК төгүрүк саалатыгар саҥа кинигэ биһирэмэ буолан ааста. Биһирэмҥэ кинигэ тахсыытын сүрүннэспит С.А.Попов-Сэмэн Тумат, А.К.Посельская уонна Саха сирин Суруйааччыларын сойууһуттан Н.Е.Винокуров-Урсун сүрүн ыалдьыт буоллулар. Тэрээһин Таатта народнай театрын үлэһиттэрин ансамбылын толоруутугар П.А.Ойуунускай суруйбут «Былааһы — Сэбиэккэ!» ырыатынан саҕаланна.

Ньиргиэрдээх ырыа доҕуһуолунан саҕаламмыт тэрээһини салайан ыыппыт улуустааҕы киин библиотека ааҕааччыны кытта үлэҕэ отделын сэбиэдиссэйэ С.Т.Кычкина кылгас киирии тылынан аһар уонна хас биирдии түһүмэхтэринэн кинигэ ис хоһоонун билиһиннэрэр. Ол кэнниттэн тылы улуус баһылыгын солбуйааччы И.А.Сивцеваҕа биэрэр. Кини П.А.Ойуунускай үбүлүөйүн көрсө олус наадалаах, туһалаах кинигэ тахсыбытын, бу кинигэ Ойуунускай туһунан 80 сыл устата иһиллибэтэх, этиллибэтэх кырдьыгын ыраас мууска ууран биэрэрин бэлиэтээн туран, ол кырдьыгы биһиги хайдах ылыныахтаахпытый уонна ону билиҥҥи ыччат ылынарын курдук хайа өттүттэн, хайдах ылынан тиэрдэбитий диэн сиэрдээх ыйытыыны туруорда уонна онно бэйэтин санаатын үллэһиннэ, күн бүгүн Тааттаттан кини курдук ыччаты иитэн таһаарар сорук турарын санатта. Түмүгэр: «Билиҥҥэ диэри Таатта аатын самнара сатыыр куттал баар, бу куттал бары өттүттэн өтөн киирэр кутталлаах, ону утары охсуһарга биһиги куруук бэлэм буолуохтаахпыт. Таатталарга Ойуунускай «Сүүс сыллаах улуу былаан» айымньытыгар холоонноох саҥа былааны ырытан таһаарар үрдүк эбээһинэс сүктэрилиннэ, ону чиэстээхтик толоруох тустаахпыт», — диэн эттэ уонна автордарга үһүөннэригэр барҕа махталын тириэртэ.

Салгыы тылы Саха народнай суруйааччыта С.А.Попов-Сэмэн Тумат ылар. Кини: «Биһиги манна олорор дьон бары да Ойуунускайы кытта биир ситимнээхпит. Үйэ-саас тухары кини аатын харыстаан, көмүскэһэн, кини айымньыларын ааҕан кэлбиппит. Эһиги улуу дьонноох буолаҥҥыт улаханнык атаҕастаммыт улуускут. Ол иһин эһиги улуускутун атын улуустартан үрдэтэ көрөбүн», — диэн туран, А.А.Калашников Ойуунускай туһунан кинигэ таһаартараары хомуйан биэрбит матырыйаалларын тутан олорон, бу кинигэни хайдах аттаран оҥорон, дьоҥҥо-норуокка тиэрдэбин диэн улахан санааҕа ылларбытын, онтон «Таатта» хаһыат редактор-директора А.К.Посельскаяны кытта сүбэлэһэн таһаарарга ылсыбыттарын ахтан туран, салгыы хайдах үлэлээбиттэрин саас-сааһынан билиһиннэрдэ уонна маннык кинигэ 30-с сылларга ыытыллыбыт политическай репрессия, сэрии сылларыгар чурапчылары хоту көһөрүү уо.д.а. курдук судаарыстыба өттүттэн тахсыбыт сыыһа дьаһаллар хатыламматтарын өрүүтүн өйдөтө, саната турар аналлаахтарын тоһоҕолоон бэлиэтээтэ. Кини итини тэҥэ политическай репрессия сылларыгар тутуллубут да, тутуллубатах да дьоҥҥо политическай күһэйии баар буола сылдьыбытын, силиэдэбэтэллэр күһэйии күүһүнэн дьон оҥорботохторун да оҥорбут курдук көрдөрүүлэри ылалларын, олору барытын хайлах баарынан ылынар табыллыбатын, хомойуох иһин, билигин сорохтор оннук боротокуоллары бэйэлэрин туһаларыгар таһааран, арааһы бары суруйалларын, онон оннук тахсыбатын туһуттан бу кинигэ бэчээттэммитин бэлиэтээтэ.

«Таатта» хаһыат редактор-директора А.К.Посельская П.А.Ойуунускай төрөөбүтэ 120 сылын көрсө кинигэ дуу, сурунаал дуу таһаарар туһунан санаа киирэн, «Талба Таатта» сурунаал биир нүөмэрин Ойуунускайга анаан таһаарбыттарын, бу сурунаал ыстатыйаларын хомуйууга хайдах үлэлэспиттэрин, онтон кэлин бу кинигэ тахсыытыгар үлэлэспитин, кинигэ түһүмэхтэрин ис хоһоонугар сөп түбэһиннэрэн народнай худуоһунньук А.П.Мунхалов графическай ойууларын туһаммыттарын, таһыгар П.А.Ойуунускай 1937 с. Тааттаҕа тиһэх кэлиитигэр сылдьыбыт, тыл эппит, 1947 с. чугастааҕы нэһилиэктэр түмсэн, 9 ымыылаах сэргэни туруоран, кини кэриэһигэр ыһыах ыспыт алаастара — Саппыйа, онно сылдьан ааспыт балаҕанын көстүүтүн киллэрбиттэрин, олус ыарахан ис хоһоонноох кинигэ буоларынан, үрүҥ, хара эрэ өҥнөр туһаныллыбыттарын быһааран кэпсээтэ.

Суруйааччы Н.Е.Винокуров-Урсун саҥа кинигэ тахсыытын ураты хорсун быһыы, саха норуотугар улахан туһалаах дьыала быһыытынан сыаналаата, уруйдуу-айхаллыы көрсүбүтүн бэлиэтээтэ. Кини кинигэҕэ киирбит силиэстийэ докумуоннарын кырдьыгынан ылынар табыллыбатын, үксүгэр итинник боротокуоллары силиэдэбэтэллэр эрдэ бэлэмнээн аҕалан баран, илии эрэ баттаталларын быһааран кэпсээтэ уонна бу улахан үлэ саҕаланыыта эрэ буоларын, инникитин бу кинигэ өссө халыҥаан, ис хоһооно өссө кэҥээн тахсарыгар эрэнэрин биллэрдэ.

Ытык кырдьаҕас, педагогическай үлэ бэтэрээнэ М.Г.Кузьмин П.А.Ойуунускай улахан планетарнай масштабтаах киһи буоларын, кини олус трагическай олоҕу олорон ааспытын, саха норуотун улахан идеолога, салайааччыта буоларын бэлиэтээн туран, бу кинигэни таһаартарбыт А.А.Калашниковка, С.А.Поповка, А.К.Посельскаяҕа махтанна уонна Ойуунускай ССРС Үрдүкү Сэбиэтигэр депутатынан туран баран, Тааттаҕа тахсан, быыбардааччыларын кытта көрсүһэ сылдьыбытын, онон Ытык Күөлгэ кини государственнай-политическай үлэтин сырдатар ис хоһоонноох музейы тутары туруоруста.

Биһирэмҥэ Чөркөөхтөөҕү музей научнай сотруднига А.С.Борисова Ойуунускай кэргэнэ А.Н.Борисова ахтыытын, Судаарыстыбаннас музейын научнай сотруднига Д.Ф.Кириллина С.Дадаскинов ис түрмэ билсэрэ Н.Ф.Лобанов тылыттан суруйбут «Ойуунускай мин көрөн турдахпына өлбүтэ» диэн ахтыытын, Чөркөөх орто оскуолатын директора Р.В.Обоюкин Ойуунускай Чурапчынан, Тааттанан, Амманан айанын суруйбут дневнигин, улуустааҕы гимназия учуутала кинигэ сыһыарыыларын туһунан сиһилии билиһиннэрдилэр. Оттон Судаарыстыбаннас музейын научнай сотруднига И.Я.Жерготова Ойуунускай «святая святых дьонум — суруйааччылар» диэбит эбит буоллаҕына, суруйааччы Сэмэн Тумат Ойуунускай туһунан бу төрдүс кинигэтин таһаартарбытын, кинигэҕэ киирбит докумуоннары барытын сахалыы быһаарыылаан таһаарбытын ордук кэрэхсээбитин бэлиэтээтэ уонна «кини тыыннаах норуота өйдүүрүнэн, норуотун быыһаабытынан» диэн туран, Ойуунускай быйыл «Үлэһит ырыата» диэн хоһоонунан литератураҕа киирбитэ 100 сыла туолбутун санатта уонна төрөөбүтэ 125 сылын көрсө «Ойуунускай уонна мин нэһилиэгим» бырайыагы ылынан үлэ ыытан эрэллэрин, бу бырайыак чэрчитинэн хас биирдии нэһилиэк Ойуунускайы кытта сибээһин көрдөрөр чинчийэр үлэ ыытыллыахтааҕын, Ойуунускайы көрбүт дьон ахтыылара хомуллуохтааҕын, кинини кытта бииргэ үлэлээбит дьону сырдатар үлэ барыахтааҕын билиһиннэрдэ уонна кинигэ автордарыгар, ону таһынан Н.Е.Винокуров-Урсуҥҥа Ойуунускай хаартыскаларын бэлэх уунна.

Үөрэх министерствотын тутаах үлэһитэ В.В.Аржаков бу кинигэ Тааттаҕа эрэ буолбакка, Саха сиригэр бүтүннүүтүгэр бэртээхэй бэлэх буоларын бэлиэтээн туран, кинигэ иитэр-үөрэтэр суолтатыгар тохтоото уонна таһаарааччыларга махталын тириэртэ. Оттон Судаарыстыбаннас музейын директора Н.Е.Попов кинигэ таһыгар киирбит ойуу ис хоһоонун билиһиннэрэн туран, Ойуунускай 1917 с. М.К.Аммосовка суруйбут суруктара туспа кинигэнэн тахсыбыттарын, ол гынан баран ахсаана олус аҕыйаҕын, онон хаттаан таһаарар наадатын, М.К.Аммосов 1937 с. Киргизияттан доҕоругар Ойуунускайга революционай-общественнай үлэтин 20 сылынан ыыппыт аҕыйах тыллаах телеграммата баарын, бу телеграмма Нам уонна Таатта улуустарын доҕордоһууларыгар далаһа буолуохтааҕын бэлиэтээтэ, Саха сириттэн элбэх киһи, ол иһигэр Ойуунускай, онно сигэнэн Тааттаттан элбэх киһи репрессияҕа түбэспитинэн өрөспүүбүлүкэҕэ репрессия музейын аһарга этии киллэрдэ.

Кини кэнниттэн Чөркөөх орто оскуолатын 11-с кылааһын үөрэнээчичтэ Дайаана Тоскина Ойуунускай «Сүрэх» кэпсээниттэн быһа тардан, өйүттэн ааҕан иһитиннэрдэ уонна: «Ойуунускай үлэтэ хаһан да умнуллуо суохтаах, кини хас биирдии саха оҕотугар холобур буолар, саҥа үүнэн эрэр кэнчээри ыччакка сырдык сулус буолан сырдата, сирдии сылдьыаҕа» — диэн этиитин түмүктээтэ. Ити курдук кинигэни дьүүллэһэн улуустааҕы кыраайы үөрэтэр музей директора М.А.Попова, улуустааҕы лицей историяҕа учуутала В.В.Бурнашова, Тыараһа орто оскуолатын үөрэнээччитэ Оля Соболева, Ытык Күөл 1-кы №-дээх оскуолатын үөрэнээччилэрэ Устя Андросова, Даша Кононова, Ытык Күөл олохтооҕо, кыраайы үөрэтээччи П.Н.Иванов-Сиэрэй Маасса санаа атастаһан тыл эттилэр, кинигэни үрдүктүк сыаналаатылар.
Түмүктээн эттэххэ, П.А.Ойуунускай туһунан кинигэ бэчээттэнэн тахсыыта кэрэ-бэлиэ түгэн. Онон да буолуо, кинигэ биһирэмигэр элбэх киһи кытынна уонна сэҥээрбитин, биһирээбитин биллэрдэ. Бу кинигэ «Таатта» хаһыат редакциятыгар атыыланар.

Н.ИОВЛЕВ.
Хаартыскаларга: (хаҥастан уҥа) ыытааччы С.Т.Кычкина, А.К.Посельская, С.А.Попов-Сэмэн Тумат, Н.Е.Винокуров-Урсун.

Поделиться: