100

Кинилэри өйдөрүнэн көрсөллөр

Биһиги бүгүн бу оҕолор тустарыпан кэпсиэхпит уонна сиргэ тоҕо кэмиттэн кэмигэр дьикти оҕолор төрүүллэрий диэн ыйытыыга хоруйдуурга холонуохпут. Сорох учуонайдар кинилэр биһиги дойдубутун уларытаары кэлбит саҥа расалар, «инди¬го оҕолор» дииллэр. Кинилэр биир саастарыгар хайыы-үйэ ааҕа үөрэнэллэр, биэс саастарыгар опера суруйаллар, онтон 19 саастарыгар математика профессордара буолаллар. Хайдах гынан 3 саастаах оҕо толкуйдаабакка даҕаны 268336125- тэн кубический төрүтүн таһаарыай? Баҕар, вундеркиннар биһиги сир таһыгар үөскээбиппитин таайтаран этэллэрэ буолаарай? Эбэтэр, дьикти оҕолор көннөрү «нуорматтан тахсаллар, кэлин улааталларыгар ол дьоҕурдара сүтэн хаалар дуу?

Хаһан уһулуччу талааннаах, сөҕүмэр дьоҕурдаах диибитий?

Вундеркинд диэн түҥкэтэх, бүтэҥи, онтон да атын онно маарынныыр хаачыстыбалаах оҕо буолуохтаах дии саныыллар. Биллэн турар, ураты талааннаах оҕолорго манныктар бааллар. Өссө вун¬деркинд буоллар эрэ, хайаан да матема¬тик, музыкант, эбэтэр, чэ, поэт буолуох¬таах дииллэр. Ол эрээри, холобур, ХIХ-с үйэ ортото Японияҕа Окита Содзи диэн уол төрөөбүт. Кини атыттартан сытыы өйүнэн чорбойботоҕо. Ол оннугар тоҕус сааһыгар самурайдар биилээҕи туттар ньымаларын кытта катананы, бокены уонна синайы эҥкилэ суох баһьлаабыта. 12 сааһыгар саамай күүстээх буойуннары кыайбыта. 18 сааһыгар бойобуой искусстволарга Япония саамай чулуу маастарынан билиммиттэрэ. Окита Судзи тус бэйэтэ Синсэнгумига бастакы японскай байыаннай полицияны тэрийэн үлэлэппитэ. Японецтар күн бүгүнүгэр диэри ол полиция туһунан саҥаттан-саҥа комикстары, киинэлэри уонна видео-оонньуулары көрдөрөллөр.

Оттон бу атын вундеркинд. Индия уола, биһигини кытта саастыы Акрит Иасул планета саамай эдэр бырааһа. Кини 5 сааһыгар киһи этин-сиинин барытын сиһилии билбитэ. Оттон 7 сааһыгар бэйэтэ хирургическай эппэрээссийэни оҥорбута. Арай биирдэ балыыһаҕа түргэнник эппэрээссийэлэнэ охсуохтаах кыыһы аҕалбыттара. Ол эрэ¬эри кыыс төрөппүттэрэ харчылара суох этэ, ыарыһах өлөр куттала суоһаабыта. Онуоха Акрит быраастары тылыгар киллэрэн, бэйэтэ босхо эппэрээссийэлээн, кыыһы өлүүттэн быыһаабыта. Билигин Акрит Индияда саамай үрдүк, Айкью IQ (киһи өйө төһө таһымнааҕын быһаарарга туттуллар кээмэй) 146 пунктаах саамай эдэр хирург. Кини баҕа санаата — рагы утары эми булуу.

Билиҥҥи кэмҥэ мистика литературатын айааччы, астроном, исто¬рик, химик уонна биллиилээх Ктулхону оҥорооччу британец Горвард Филлипс Лавкрафт икки саастааҕар аахпыта. Алта саастааҕар поэма суруйбута. Оттон 8 саастааҕар бастакы «ынырык» кэпсээнин суруйбута. Бу «ынырык» кэпсээннэрин өйүттэн була сатаан суруйбатаҕа, олору түүн, утуйа сытан, баттатан көрөрө уонна уһуктан баран, суруйан кэбиһэрэ. Баҕар, маннык буоларыгар кини хайдах олоххо олорбута кырата суохтук охсубута буолуо: аҕата, ийэтэ олохторун иирээкилэр бараахтарыгар түмүктээбиттэрэ. Онно эбии дьиибэ эһэтэ хас киэһээ аайы, утуйуон иннинэ Горвардка ыны¬рык остуоруйалары кэпсиирэ…

Грегори Смит АХШ-ка төрөөбүтэ. Иккилээҕэр ааҕарга үөрэммитэ. 10 сааһыгар университекка киирбитэ. Ол эрээри «ботаник» даҕаны, нүһэр «соци¬опат» да буолбатах уол наукаҕа кинитэ да суох вундеркинд элбэҕин өйдөөбүтэ уонна «Аан дойду оҕолорун икки ардыларыгар өйдөһүүнү үөскэтэр» обществоны тэрийбитэ. Горбачеву уонна Клин¬тоны көрсөр чиэскэ тиксибитэ. ХНТ трибунатыттан кылгас уоттаах-күөстээх спич (эҕэрдэ) эппитэ. Салгыы эттэххэ кини 4 төгүл аан дойдутааҕы Нобелевскай бириэмийэни ылбыта.…Британия художнига Стивен Уилтшир кыра эрдэҕинэ куорат устун күүлэйдии сылдьан, уулуссалар кар- таларын олус чуолкайдык уруһуйдаан биэрэрэ. Биирдэ кинини бэрэбиэркэлээн, 20 мүнүүтэ устата Лондон үрдүнэн көтүппүттэрэ. Ол кэнниттэн Стивен «өйүттэн куорат үөһээттэн көстүүтүн эрэ буолбакка, кини былаанын эмиэ оҥорбута.

Сэмэй бухгалтер остуоруйата

Сир үрдүгэр олорбут дьонтон саамай өйдөөх киһинэн Уильям Джеймс Сайдиһы ааҕаллар. Кини Айкьюта IQ 300 пунктаах. Биһиги үөлээннээхпит, кэриэйэ физигин Айкьюта 210 пуҥҥа тэҥнэһэр. 88-тан үөһээ пунктаах киһини өйдөөҕүнэн ааҕаллар. 300 диэн — бу космос өйө. Уильям 1898 сыллаахха Россияттан кэлбит эмиграннар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Балтараа сааһыгар хайыы-үйэ ааҕара, 8 саастааҕар 4 кинигэни суруйбуга. Сэттэ тылы билэрэ. Латынныы, гректии, нууччалыы ивриттии, французтуу, испанскайдыы уонна немецтии холкутук саҥарара Аҕыс саастаах уол онно сөп буолбакка былыргы грек, латыын уонна билиҥҥи романо-германскай бөлөх тыллары холбоон, пазл курдук хомуйан, «Vеmdergoot» диэн ааттаах тылы айан оҥорбута.

Уильям сэттэ сааһыгар Гарвард медицинскэй университетын экзаменнарын ситиһиилээхтик туттарбыта эрээри, сааһынан ылбатахтара. 11 сааһыгар аҕата туруорсан, университекка ылбыттара. Өссө 8 сыл буолан баран, Уильям профессор буолбута. 19 саастаах профессор космологияҕа уонна математикаҕа киһи сөҕөр үлэлэрдээҕэ. Кини чаҕылхай ученай арыйыылары оҥоруо диэн бары эрэнэ кэтэһэллэрэ.

Кэлин төрүт күүтүллүбэтэх быһылаан буолбута. Биирдэ студеннар сэриини утары демонстрацияларыгар кыттыбыта. Онно Уильямы полиция туппута. Төһө эрэ кэм устата хаайыыга олорду буттара. Ол дойдуттан Уильям төрүт атын киһи буолан тахсыбыта. Түҥкэтэх кими да кытта кэпсэппэт-ипсэппэт бу буолбут этэ. Кэлин букатын даҕаны «целибат» (хаһан да кэргэн ылбат буолуу) ылынным диэн биллэрбитэ. Бу кэннитэн үгүстэр, төрөппүттэрэ эмиэ, кини адекватноһыгар (олохтоох быһыыга-майгыга сөп түбэһии) саарбахтаабыттара даҕаны. Кини маннык быһаарыныыны илэ өйдөөх сылдьан ылыммьгга уонна хара өлүөр диэри кэргэн ылбатаҕа.

Уильям университекка үлэлээбэтэҕэ. Сотору-сотору куоратган куоракка көһө сылдьыбыта, сотору-сотору үлэтин уларытара. Сотору буолан баран, бииргэ үлэлиир дьоно бу сэмэй бухгалтер сир үрдүгэр олорон ааспыт, билигин баар дьон саамай үрдүк Айкьюлаах, IQ-300 пунктаах гениальнай киһи буоларын умнан барбыттара…

«Мейнстрим» сүүрээнин быыһыгар «ардах киһитэ»

Уһулуччу дьоҕурдаах оҕолору вундеркиннэр, эбэтэр «индиго оҕолоро» дииллэрин таһынан, өссө французтуу «savant» — учуонай дииллэр. ХХ-с үйэ саамай биллиилээх саванта Ким Пак этэ.Кини 1951 с. төрөөбүтэ уонна сонно табыллыбатаҕа. Быраастар кыһыл оҕо төрүөҕүттэн кэккэ ыарыылардааҕын быһаарбыттара. Онуоха эбии мэйиичээнэ алдьаммытын, ону ааһан мэйиитин икки аҥаара биир «хомуох» гына холбоспуттар этэ. Ол эрээри бу ыарыылар кырачаан 2 аҥаар сааһыгар ааҕа үөрэнэрин мэһэйдээбэтэхтэрэ. Биэс саастааҕар аҕатын, онтон салгыы ыалларын библиотекатын кинигэлэрин. барытын аахпыта. Ааҕара эмиэ ураты этэ. Дьон курдук строкаттан строканы аахпакка, кинигэ илииһин барытын биирдэ көрөн ааҕан кэбиһэрэ. Маныаха 10 сөкүүндэ кэриҥэ бириэмэ барара. Уол аахпытын барытын өйдүүрэ. Кини хайыы-үйэ 4 сааһыгар библияны, Шекспири — барытын уонна Британия энциклопедиятын нойосуус билбитэ. Ким «элэс» көрөн аһарбыт ханнык баҕарар картатын өйүттэн уруһуйдаан биэрэрэ, олус уустук музыкальнай айымньы хас биирдии нотатын өйдүүрэ. Оттон 45 сааһыгар бэйэтэ фортепъяноҕа оонньуурга үөрэммитэ уонна өйүгтэн хас да тыһыынча айымньыны оонньуура.

Кырдьыгынан эттэххэ, бу гений бэйэтэ суунарга уонна таҥнарга сатаан үөрэммэтэҕэ. Киниэхэ куруутун аҕата көмөлөһөрө. Кими көрбүт атын дьон «муода, бэйэтин эрэ иһигэр, эйгэтигэр олорор киһи» дии саныыллара. Кырдьык, уол кыра эрдэҕитгэн бэйэтин эрэ эйгэтин иһигэр олорбута. Дэлэҕэ даҕаны кини «Ардах киһитэ» киинэ сүрүн геройун прототиба буолуо дуо? Онно чаҕылхайдык оонньообут Дастин Хоффман геройа аутист (тас дьиҥнээх олохтон, эйгэтгэн тэйэн, бэйэтин санаатын-оноотун иһигэр бүкпүт киһи) этэ Оттон Ким көрдөөх, эйэҕэс майгылаах дьонтон туора туттубат киһи этэ.

Маннык талааннаах буолан баран Ким Пак биир даҕаны научнай арыйыыны оҥорботоҕо, уопсайынан, науканан төрүт дьарыктамматаҕа. Кини сүҥкэн дьоҕура бэйэтэ бас билэр ис «мала» этэ.

Зера талааныни иҥсэлээх аҕата суох гыммыта

Ким дьолугар төрөппүтгэрэ уоллара уһулуччу талааннааҕын эрдэ билэннэр, дьоҥҥо-сэргэҕэ араас «фокустары» оҥорторботохторо, ол оннугар үчүгэй билиини биэрэргэ кыһаммыттара. Атын, арааһата бары кэмнэргэ уонна норуоттарга саамай киэҥник биллибит, табыллыбатах дьылҕалаах вундеркинд, индиго оҕо баар этэ. Кинини 3ера Колберн диэн ааттыыллара. 1804 с. балаҕан ыйын 1 күнүгэр АХШ Вермонт штатыгар Кэбот диэн куоракка столяр дьиэ кэргэнигэр төрөөбүгэ. Зера хаһан даҕаны оскуолаҕа үөрэммэтэҕэ. Ол эрээри аҕатын мастарыскыайыгар мас сыыһынан оонньуу сылдьан, төгүл ылыы таблицатын «бэйэтэ толкуйдаабыта», оҥорон таһаарбыта. Кини дьиҥнээх ааҕар-суоттуур дьоҕурдаах оҕо этэ. Холобур, кырачаан толкуйдаабакка эрэ, сонно тута сөпкө хоруйдуур этэ.

Туһалааҕын көрөр аҕата уол ураты дьоҕурун туһанан, байыахха сөбүн билэн хайыы-үйэ 5 сааһыттан дьаарбаҥкаларга таһар буолбута. Уол бастакы тахсыытыгар маннык ыйытыыларга хоруйдаабыта
— 2000 сылга хас сөкүүндэ баарый?
— 63072000000.
— Арай чаһыы күн устата 156 төгүл тыһыргыыр буоллаҕына, 2000 сыл устата хаста тыһыргыырый?
— 113880000.
— Өскөтүн 12225-һи 1223-кэ төгүллээтэххэ хас буоларый?
— 14951175.
— 1449 чыыһыла квадрата төһөнүй?
— 2099601.

Зера хаһан да сыыспат этэ. Кырдьыгынан эттэххэ, кини маннык уустук ыйытыыларга хайдах хоруйдуурун бэйэтэ да билбэт этэ. Кини хаһан да үөрэммэтэҕэ ээ, ол да ыйытыыларга хоруйдуурун «боруоста көрөбүн» диирэ.

Дьикти уолу Дартсмудскай колледж интэриэһиргээбитэ. Зераны босхо үөрэтиэхпит диэбиттэрэ. Сотору буолан баран Бостоннааҕы университет эмиэ итинник этиини киллэрбитэ. Ону таһынан уол аҕатыгар өссө, ол кэмҥэ улахан сууманы — 5000 доллары биэриэх буолбута. Ол эрээри аҕата бу этиилэртэн аккаастаммыта. Кини уолунаан элбэх харчыны өлөрүөхтээҕин билэрэ уонна «кыһыл көмүс сымыыты сымыыттыыр кууруссаны» төрүт сүтэриэн баҕарбатаҕа.

1812 с. ыам ыйын 11 күнүгэр аҕата Зераны Ливерпульга аҕалан, эмиэ, дьаарбаҥкаларынан, көһө сылдьар циркэлэринэн кэлэринэн таскайдаан барбыта. Англия бастыҥ университетгара Зераны бэйэлэригэр ылаары дьиҥ-чахчы бултаһаллара да, бары иҥсэлээх аҕатытган аккаас туппуттара.

Икки сыл буолан баран, аҕата уолу .Францияҕа аҕалбыта уонна салгыы дьаарбаҥкалары, көһө сылдьар циркэлэри кэрийэ сылдьан, уолун дьоҕурун көрдөрбүтэ. Зера дьоҕура урукку болуотунньукка баараҕай дохуоту киллэрэрэ. Онон кини Парижка олус сиэдэрэй квартираны да атыылаһар кыахтаах этэ Онтон аҕата Зераны кэмниэ-кэнэҕэс Францияҕа Королевскай Наполеоновскай колледжка үөрэтгэрэ биэрбитэ. Ол эрээри сыл да буолбакка, көрөөччүлэр аҕатыгар барыстаах этиини киллэрэннэр, уолун аны төттөрү Англияҕа гастрольга илдьэ барбыта. Кырдьык, манна Зера аҕата Германияҕа, онтон Францияҕа илдьэ барыар диэри, кылгастык да буоллар, Вестминстерскэй оскуолаҕа үөрэммитэ. Аҕата өлөрүн саҕана Зера баара-суора 18 саастаах этэ. Кини ханнык эрэ кэмҥэ кытыы турар английскай боростуой оскуолаҕа ахсааны үөрэппитэ, онтон АХШ-ка төннүбүтэ. Ол кэмҥэ кини хайыы-үйэ улахан чыыһылалартан төрүттэрин (корни) кыайан ылбат буолбута. Онно эбии, били, көрүөх бэтэрээ өттүгэр суоттуу охсор дьоҕурун сүтэрбитэ. Зера дьоҕурун, баҕар иҥсэлээх аҕата анчарыйбыта буолуо, эбэтэр, баҕар, ийэ айылҕа бэйэтэ киниэхэ маннык кылгас кэмҥэ улуукан буолууну бэлэхтээбитэ буолуо. Ол эрээри туох буолара буолбута, чахчы чахчынан хаалар. Билигин Зера чуут боростуой киһи. «Чуут» диэн бэйэтин «ааҕар-суоттуур» дьоҕурун сүтэрэн да баран, кинини тулалааччылары барыларын өйүнэн туох да саарбаҕа суох лаппа баһыйара. Онно эбии аҕата эмиэ уолугар кини улуутун туһунан санааны иҥэрэн кэбиспит. Ол иһин буолуо, Зера бэйэтин сүдү талааннаахтар ахсааннарыгар киллэрэрэ, ол туһунан кэлбиккэ-барбыкка барытыгар төрүт умнубакка кэпсиирэ. 1835 с. Зера Норвичскай университет профессора буолбута, кырдьыгынан эттэххэ, ахсааҥҥа буолбакка лингвистикаҕа. Ону кытта тэҥҥэ аҕабыыкка үөрэммитэ да, 1840 с. кулун тутар 2 күнүгэр өлөн, аҕабыыттаабатаҕа. Кини ханнык ыарыыттан өлбүтүн кыайан быһаарбатахтара.

Вундеркиннар тоҕо үөскүүллэрий?

Вундеркиннар сиргэ тоҕо баар буолларый? Кинилэргэ хантан маннык дьоҕур баар буоларый? Уһулуччу талааннаах оҕо хаһан эмискэ көннөрү улахан киһи буоларый?

Вундеркиннар атын дьонтон уратылаах, туспа оҥоһуулаах дьон. Биир ураты теория баар. Ону айбыттар бигэргэтэллэринэн вувдеркиннар, эбэтэр индиго оҕолор атын планеталар лабораторияларыгар оҥоһуллубут көрүҥнэр геннарын илдьэ сылдьааччылар буолаллар. Киһи аймах инникитин сайда турдун, куруутун хаспахха олорботуннар, хайа муҥун сиикэй этии сии олоруохтарай, бүттүннэр, космоһы баһылаатыннар…Ол иһин кэмиттэн кэмигэр киһиттэн таһынан өйдөөхтөрү төрөтө турар гына оҥорон ыыппыттар диэн буолар. Дьэ, хайдаҕый?

Ол эрээри бэҕэһээҥҥи вундеркиннар аптаах дьоҕурдара ханна барарый? Маннык уһулуччу талааннаах оҕо этин-сиинин күүһүн үгүс өттө мэйиитин ханнык эрэ учаастагын сайдыытыгар барар эн сорох учуонайдар этэллэрэ кырдьык буолуо. Ол эрээри сотору буолан баран, сайдыы бигэтийэр, вундеркинд сааһырыытыгар бэйэтин дэҥҥэ көстөр дьоҕурун көннөрү сүтэрэр. Кырдьыга, атын учуонайдар бу теорияны утараллар. Үксүгэр вундеркиннар сааһыран да баран, уһулуччу өйдөрүн сүтэрбэггэр диэн чахчылар бигэргэтэллэр.

Улуу математик Блез Паскаль 17 сааһыгар 20-тэн тахса ааҕар-суоттуур оҥоһуктары айбыта уонна теорема автора буолар.

Атын улуу математик Фридрих Гаусс Паскальтан балтараа сүүс сыл буолан баран төрөөбүтэ. Оҕо сылдьан, өйүгэр үс бэлиэлээх сыыппаралары чэпчэкитик суоттуур этэ. Эдэр сааһыгар алгебраҕа, астрономияҕа, физикаҕа, дифференциальнай геометрияҕа уонна магнетизм теориятыгар сүҥкэн улахан кылааты килллэрбитэ.

Египтология аҕата Жан-Франсуа Шампольон кыра эрдэҕиттэн греческэй, персидскэй, китайскай, арабскай, халдейскай, эфиопскай, сарийскай, санскритскай, ивритскэй, латыыныскай уо.д.а. тыллары баһылаабыта уонна аан дойдуга аан бастаан былыргы Египет пирамидаларыгар уонна папирустарыгар баар суруктары аахпыта.

Оттон бу венгр, улуу математик Пол Эрдёш олоҕун туһунан кэпсээн. 3 саастааҕар «38 сылга хас сөкүүндэ баарый?» диэн курдук хабааннаах ыйытыыларга сонно тута хоруйдуура, холобур буолар, «ааҕар-суоттуур уол» этэ. Кини киһиттэн таһынан дьоҕура эстэн хаалбакка тиһигин быспакка сайдан испитэ. 20 сааһыгар математика доктора буолбута. Кырдьыга, бу гений «дьикти» киһинэн аатырара. Сиртэн сиргэ көһө сылдьан, бэйэтэ саҥа тылы айбыта. 70-тан тахса сыл олорон, олоҕун тиһэх күннэригэр тиийэ киһи аймах историятыгар суруллубут улуу математиктар испииһэктэригэр саамай сөпкө үөһээ строкаҕа киирбитэ.

Вундеркиннар сааһыран да баран, сэдэх бэлэхтэрин сүтэрбэккэ илдьэ сылдьан, олоххо киллэрбиттэр: музыканнар Никколо Паганини уонна Иегуди Менухин, композитордар Вольфганг Амадей Моцарт уонна Сергей Прокопьев…

Соторутааҕыта АХШ-ка ыыппыт чинчийиилэрин түмүктэрэ көрдөрөрүнэн 282| американскай вундеркинтан 105 киһи кыра эрдэхтэриттэн баар дьоҕурдарын туһанан, кэлин сүҥкэн ситиһиилэммитэр. Франция учуонайдарын чинчийиилэрэ ордук сөҕүмэр. Ол 287 улуу дьонтон 230-та адьас кыра эрдэхтэриттэн ураты дьоҕурдара, талааннара биллибит.

Оччотутар вундеркиннар улаатыыларыгар бары дьоҕурдарын сүтэрэллэр дииллэрэ мээнэ дойҕох буолуо дуо? Бу ыйытыыга ким чуолкай хоруйу биэриэҕэй?

Григорий САРКИСОВ.
«Чудеса и приключения» сурунаал 2017 с. 7-с №-тэн тылбаастаата М.И.ВИНОКУРОВ.

Поделиться: