Игидэйгэ да, Дьүлэйгэ да отчуоту биһирииллэр

232

Улуус баһылыгын отчуота

Улуус дьаһалтатын отчуоттуур биригээдэтэ иккис күн Игидэй уонна Дьүлэй нэһилиэктэринэн сылдьан отчуоттаата. Хайатыгар да отчуокка элбэх киһи сылдьыбыта, нэһилиэктэр олохтоохторо улуус баһылыгын, дьаһалтатын, тэрилтэлэрин үлэлэрин улаханнык интэриэһиргииллэрин, ол эбэтэр улуустарын, нэһилиэктэрин дьылҕатын туһугар ыалдьалларын көрдөрөр. Бу икки нэһилиэккэ улуус баһылыгын бастакы солбуйааччы И.И.Потапов ааспыт сыл 11 ыйын түмүгүнэн Бырабыыталыстыба тиэрдибит сорудахтара хайдах туолан иһэллэрин, улуус туһааннаах сорудахтар 70-тан тахса бырыһыаннарын толорон, өрөспүүбүлүкэҕэ бастакы миэстэҕэ иһэрин туһунан иһитиннэрбитин дьон улахан үөрүүнэн көрүстэ. Оттон улуус баһылыгын солбуйаачы А.Г.Потапов инвестпрограмма уонна «Үтүө дьыала» хамсааһын сүнньүнэн улууска туох тутуу ыытылла турарын, улуус баһылыгын бастакы солбуйааччы М.И.Эртюков быһыттары, сири оҥорууга туох үлэ ыытылла турарын, ити курдук ОДьКХ ГУП филиалын, улуус баайга-туолга дирекциятын, үөрэх управлениетын, улуустааҕы киин балыыһа, айылҕа харыстабылын инспекциятын, спорткэмитиэт, ыччат, дьиэ кэргэн отделын салайааччылара ааспыт сыллаахха туох үлэни ыыппыттарын билиһиннэрдилэр.

Игидэйдэр сарсыҥҥыга эрэллэрэ күүһүрдэ

Игидэй нэһилиэгин олохтоохторо ааспыт сыллаахха улуус баһылыгын отчуотун улаханнык сүөм түһэн олорон, киҥир-хаҥыр саҥарсан көрсүбүт буоллахтарына, быйыл сып-сылаас, сып-сырдык саҥа кулууп дьиэтигэр сып-сымнаҕас кириэһилэҕэ тиэрэ түһэн олорон, сэлиэнньэни тупсарыыга үгүс үлэ ыытыллан, сквердэр тутуллан, СИП ситимин остуолбалара туруоруллан, КСК өрөмүөннэнэн уо.д.а. улаханнык санаалара өрө көтөҕүллэн, үөрэ-көтө көрүстүлэр. Итини тэҥэ оскуола дьиэтин тутуутугар федеральнай үбүлээһин көрүллэр, оскуола аны күһүн үлэҕэ киирэр, саҥа улахан кыамталаах квартальнай котельнай тутуллар, киин ититэр ситим тардыыта саҕаланар, эбиитин оскуолаҕа эбии «Үтүө дьыала» хамсааһын сүнньүнэн сабыылаах хайыһар манеһа тутуллар, Туора Күөлгэ диэри суол тутуутун боппуруоһа быһаарыллар кыахха киирбитэ, Туора Күөлтэн Дэбдиргэҕэ диэри тутуллуохтаах суол бырайыактан буолбута кинилэр үөрүүлэрин өссө үрдэттэ, игидэйдэр сарсыҥҥыга эрэллэрин күүһүртэ. Онон элбэх ыйытыы да киирбэтэ. Арай оҕо садын, музей дьиэтин тутууларын, саҥа саҕалыыр бааһынайдарга бэриллэр Граҥҥа тиксии бэрээдэгин уо.д.а. туһунан ыйыталаһаллар.
Этиигэ аҕыйах киһи кытынна. Ол курдук нэһилиэктэн улуус Сэбиэтин депутата В.В.Никифорова ааһан эрэр сылга нэһилиэккэ элбэх үлэ ыытыллыбытын, 2018 сылга өссө элбэх ситиһии күүтүллэрин бэлиэтээн туран, нэһилиэккэ иһэр уу кыһалҕата сытыытык турарынан, алдьанан турар артезианскай скважинаны чөлүгэр түһэрии боппуруоһун көтөхтө. Кини итини тэҥэ билигин үлэ барыта программаларынан, Граннарынан барарын, ол эрээри ону билэр киһи аҕыйаҕын, туһаммакка хаалааччы элбэҕин, онон бу хайысханан туһааннаах салайааччылар нэһилиэнньэ ортотугар билиһиннэрэр үлэни күүскэ ыыталлара наадатын санатта. Салгыы П.А.Ойуунускай үбүлүөйүнэн кини соратнига үөрэх наркомунан үлэлии сылдьыбыт А.Ф.Бояров туһунан А.Н.Николаева кинигэ суруйбутун, ол гынан баран үп-харчы көстүбэккэ кыайан бэчээттэммэккэ сытарын, онно улуус өттүттэн үбүнэн көмө наадатын туруоруста уонна улуус баһылыгын отчуотун үчүгэйинэн сыаналаата.

Олохтоох КСК директора П.П.Ермолаев 2018 сыл улууска чэбдик олох, спорт уонна физкультура сылынан биллэриллибитин биһирии истибитин биллэрдэ уонна быйыл улууска оттооһун былаана туолбутунан элбэх от атыыламмытын, ол кэмҥэ сорох хаһаайыстыбаларга, чуолаан «Эрэл» ТХПК ото тиийбэт кутталлааҕын, онон от атыытын тохтотор наадалааҕын бэлиэтээтэ, быйыл олохтоох оскуолаттан биир да оҕо ил дархан ёлкатыгар барбатаҕыттан хомойорун биллэрдэ, улууска ыытыллыбыт өрөспүүбүлүкэ аҕаларын күрэхтэһиитигэр улуустан хамаанда кыттыбатаҕын сыыһанан аахта. Кини итини тэҥэ 1993 сыллааҕы бүтэһик күрэх кэнниттэн улууска куобах биллэн эрэринэн, быйыл куобах бултамматаҕа үбүлүөйдээх 25 сыла туоларынан, куобаҕы күрэтэн бултааһыны көҥүллүүрү туруорсарга этии киллэрдэ уонна түмүгэр нэһилиэккэ үгүс үлэ ыытыллыбытынан улуус, нэһилиэк салалталарыгар махтанна, үлэни сөптөөҕүнэн сыаналаата.
Хайыһарга общественнай тренер С.Е.Оросин нэһилиэккэ хайыһар манеһа тутуллар буолбутуттан, чэбдик олох, спорт, физкультура сыла биллэриллибититтэн улаханнык үөрэрин биллэрдэ, М.М.Соров баһылыгынан олоруоҕуттан нэһилиэккэ элбэх үлэ барбытын бэлиэтээтэ, үлэни үчүгэйинэн сыаналаата. Оттон оскуола учуутала В.К.Ефимова нэһилиэккэ ыччат лидерэ наадатын туруоруста уонна ааспыт сыллаахха «Айыы кыһата» оскуоланы кытта кыттыһан Дьокуускайга өрөспүүбүлүкэтээҕи «Куолу» күрэһин ыыппыттарын, быйыл эмиэ ыытаары сылдьалларын, ону тэҥэ «Чуораанчык» оҕо сурунаалын үбүлүөйүнэн улууска, нэһилиэккэ ыһыах ыһар санаалаахтарын, ол тэрээһинигэр көмө наадатын туһунан эттэ.

Оттон нэһилиэк баһылыга Р.А.Захаров олохтоох көҕүлээһиннэр программаларын сүнньүнэн скважина өрөмүөнүгэр, квартальнай котельнай тутулуннаҕына, ыалларга барар ититэр ситимҥэ хос тымныы уу турбатын тартарыыны бырайыактатыыга, Туора Күөл — Дэбдиргэ суолун бырайыагар, СИП уот ситимин тартарыыга, хайыһар манеһа тутулларынан тренер штата көрүллэригэр, ходуһа сирин оҥорторууга улуус дьаһалтатын өттүттэн көмө наадатын туруоруста. Түмүккэ, отчуокка сылдьыбыт нэһилиэк олохтоохторо улуус баһылыгын ааспыт сыллааҕы үлэтин «үчүгэйинэн» сыаналаатылар, сөптөөҕүнэн аахтылар.

Реабилитационнай киин сабылларын утараллар

Дьүлэй нэһилиэгин олохтоохторо отчуот сүнньүнэн элбэҕи ыйыттылар даҕаны, туруорустулар даҕаны. Этэргэ дылы, киһи үчүгэйгэ түргэнник үөрэнэр, олох таһыма төһөнөн тупсар да дьон-сэргэ ирдиирэ, туруорсара сочччонон элбээн иһэр курдук. Ол сиэринэн Туора Күөл олохтоохторо дьиэлэргэ тымныы уу хаһан киирэрин, киин ититиигэ холбоммокко олорор ыаллар хаһан ититэр ситим кинилэргэ тиийэрин, киин ититэр ситимҥэ холбонор ыалларга туох көмө оҥоһулларын, газ хаһан кэлэрин, баллоннаах гаһынан хааччыйыы хайдах тэриллэн эрэрин, үүт сыата тоҕо намтатыллан тутулларын, үүт харчыта тоҕо кэмигэр кэлбэтин, «Таатта» СПК тоҕо 10 солк. төлөөбөтүн, үлэ бэтэрээнэ А.Н.Павлов дьиэ туттаары ылбыт кредитин төлөһөрүгэр туох көмө, эбэтэр субсидия баарын дуу, суоҕун дуу, уо.д.а. туһунан ыйыталастылар, эттилэр. Ити ыйытыыларга киирбит хоруйдартан иһиттэххэ Таатта улууһугар газ кэлиитэ инвестпрограмма үбүлээһиниттэн быһаччы тутулуктааҕын, бу программа үбэ улаханнык сарбыллан турарын, газка субсидия көрүллүбэт буолуоҕуттан улууска баар баллоннаах гаһынан хааччыйар тэрилтэ сабыллан, билигин биир урбаанньыт үөрэнэ сылдьарын, кини лицензия ылла да киирбит сайаапкаларынан нэһилиэктэри баллоннаах гаһынан хааччыйыыга үлэлиэхтээҕин, үүт харчыта үөһээттэн хойутаан кэлэрин, үүт сыатыгар мөккүөр туран, ааспыт сайын Туора Күөлгэ хамыыһыйа тахсан, үүт туттарааччылар баалларыгар үүт сыатын бэрэбиэркэлии сылдьыбытын, онно 2,8-тан 4,5 бырыһыан икки ардынан халбаҥныыра көстүбүтүн, «Таатта» СПК 10 солк., харчы баар буоллаҕына, сайабылыанньа суруйбут дьоҥҥо төлөнөрүн, үлэ бэтэрээнэ дьиэ туттарыгар ылбыт кредитин төлөһөрүгэр туох да көмө суоҕун, субсидия көрүллүбэтин, арай 24 тыһ. солк. диэри биир кэмнээх көмө оҥоһуллуон сөбүн уо.д.а. туһунан хоруйдаатылар. Оттон тымныы уу ситимэ күөлгэ туруохтаах носуостан иҥнэн үлэлээбэтин, сэлиэнньэ сорох ыаллара детсадка котельнай тутулуннаҕына холбонуохтаахтарын, сорохтор урукку ититэр ситим салҕаннаҕына холбонор туруктаахтарын, оттон олох ойуччу олорор ыалларга хайдах да гынан ититэр ситим тиийэр кыаҕа суоҕун быһаардылар.

Тыл этиитигэр элбэх киһи кытынна. Кинилэр детсад саҥа дьиэтин, котельнайын, кулууп эргэрбитинэн элбэх функциялаах киин тутуутун, оскуолаҕа саҥа массыына, күөл уҥуор олорор ыаллар саҥа муоста тутуутун, эбэтэр понтоннай муостаны туруорары туруорустулар. Ол быыһыгар оскуола коллектива П.П.Кочнев аатын сүгэр олохтоох оскуолаҕа директорынан үлэлиир сылларыгар оскуола үлэтин-хамнаһын саҥа таһымҥа таһаарбыт, Россия 100 бастыҥ оскуолатын ахсааныгар киллэрбит, саҥа таас оскуола тутуутугар үгүс сыратын биэрэн үлэлээбит СӨ үөрэҕириигэ үтүөлээх үлэһитэ И.Н.Гуляев аатын иҥэрэри көрдөһөн улуус баһылыгар сурук туттарда.

Кэпсэтии кэмигэр олохтоохтору олох очуругар оҕустарбыт дьону реабилитациялыыр киин сабыллар куттала үөскээбитэ долгутара көһүннэ. Бу киин үлэҕэ үөрэтэр маастара М.В.Саввина Туора Күөллээҕи реабилитационнай кииҥҥэ олорор дьон 65 бырыһыаннара үчүгэй олохххо төннөллөрүн, манна олорор дьонтон 7 ыал баар буолбутун бэлиэтээн туран, бу киин федеральнай үбүлээһин тохтуоҕуттан сабыллар кутталлаах олорорун, ол түмүгэр манна эмтэнэ, реабилитациялана сылдьар элбэх киһи сир-халлаан икки ардыгар хаалар, эмиэ урукку олохторугар төннөр, ону ааһан манна үлэлии сылдьар элбэх киһи үлэтэ суох хаалар кутталлаахтарын бэлиэтээн туран, бу тэрилтэни некоммерческай тэрилтэҕэ уларытан тэрийэр түгэҥҥэ тэрилтэ араас Граннарга кыттан, нэһилиэнньэҕэ өҥө оҥорон, салгыы үлэлиир кыахтааҕын санатан туран, киин сабыллыбакка салгыы үлэлиирин туруоруста. Бу этиини өйөөн, бу дьиэҕэ олорор икки киһи тыл эттэ. Кинилэр манна кэлэн, чөл олоххо үктэнэн, бэйэлэрин дьон тэҥэ сананан үлэлии-хамсыы сылдьалларын, манна олус үтүө санаалаах дьон үлэлииллэрин, киин сабылыннаҕына кинилэр эмиэ ыарахан балаһыанньаҕа түбэһэллэрин бэлиэтээтилэр уонна бу олох ыарахаттарыгар оҕустарбыт дьоҥҥо олус наадалаах тэрилтэни саптарбаттарыгар көрдөстүлэр.

Кэпсэтиигэ бүтэһигинэн тыл ылбыт нэһилиэк баһылыга О.Д.Осипов ааспыт сыллаахха нэһилиэк өттүттэн 4 туруорсуу киирбититтэн 75 бырыһыана олоххо киирбитин бэлиэтээтэ уонна «ытаабат оҕону эмсэхтээбэттэр» диэн туран, тыл этээччилэр бэйэлэрин кыһалҕаларын олус сэмэйдик туруорсубуттарын бэлиэтээн туран, бэйэтин өттүттэн элбэх этиини киллэрдэ. Кини детсад дьиэтэ олус эргэрбитинэн хамыыһыйа тэрийэн, уопсай туругун көрөн сабылларын, сабыллыбатын быһаарары, Уһун Эбэ быһытын бырайыагын оҥорторору, программаҕа киирэн баран тутуллубатах Тэлэн быһытын дьылҕатын быһаарары, федеральнай программаҕа киллэрэн, цифровой телевидениены холбууру, ОДьКХ учаастагын уу баһар массыынанан, погрузчиктаах тракторынан хааччыйары, Булгунньахтаахха баар чочуобунаны өрөспүүбүлүкэ бас билиитигэр биэриини быһаара охсору, манна хара уоспаттан өлбүт дьон көмүллэн сытар сирдэрэ сиҥнэр куттала улааппытынан, ол сир кытылын бөҕөргөтөр үлэни ыытары, эмтээх уулаах Кэрэхтээх күөл уутун анализтатан быһаартарары, кытылын бөҕөргөтөрү, детсад котельнайын тутуутун быһаарары уо.д.а. туруоруста. Туора Күөл олохтоохторо улуус баһылыгын отчуотугар «үчүгэй» сыананы биэрдилэр.

Н. ИОВЛЕВ.

Поделиться: