Общественнай түмсүүлэр былаас тирэхтэрэ

460

Былаас уонна общество

Кулун тутар 15 күнүгэр улуус дьаһалтатын тэрийиитинэн П.А.Ойуунускай төрөөбүтэ 125 сылыгар аналлаах тэрээһиннэр чэрчилэринэн улуус олоҕор-дьаһаҕар, инники сайдыытыгар сүдү оруоллаах улахан тэрээһин, «Түмсүү — төлкө төрдө» улуус общественнай түмсүүлэрин форума буолан ааста. Форумҥа общественнай түмсүүлэр бэрэстэбиитэллэрэ мустан, инники сайдар суолларын торумнастылар.

Күн бастакы аҥаарыгар улуус дьаһалтатын мунньахтыыр саалатыгар общественнай түмсүүлэргэ аналлаах практическай семинар ыытылынна.

Семинар үлэтигэр СӨ Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлин солбуйаач-
чы А.П.Дьячковскай, улуус баһылыга М.М.Соров, «Сахафармация» холбоһук
директора А.В.Горохов уо.д.а. кыттыыны ыллылар.

Түмсүүлэр дьон кыаҕын уһугуннараллар
Күн иккис аҥаарыгар народнай театр дьиэтигэр түмсүүлэр айар үлэлэрин быыстапката тэрилиннэ. Быыстапка аһыллыытын улуус баһылыгын солбуйааччы, общественнай түмсүүлэр үлэлэрин сүрүннээччи И.А.Сивцева кылгас киирии тылынан аста. Быыстапкаҕа элбэх түмсүү кыттан, оҥоһуктарын дьон-сэргэ көрүүтүгэр туруордулар. Харбалаахтан Н.С.Терякова салайааччылаах эбэлэр түмсүүлэрэ бэрт элбэх оҥоһугу аҕалан көрдөрүүгэ туруорда. Кинилэр оҥоһуктарын ортотугар ат симэҕин, ыһыах аһыллыытын сиэригэр-туомугар туттуллар иһит-хомуос толору кэмпилиэктэрэ, аас тэллэх, алгыс тэллэҕэ, кылтан, сиэлтэн өрүллэн оҥоһуллубут ыйдарынан саха итэҕэлин көрдөрөр, Ньургун Боотур, Туйаарыма Куо ойуулаах көбүөр, олохтоох детсад 50 сылыгар аналлаах көбүөрдэр, араас олбохтор, ыскамыайка сабыылара, чаппараахтар, түмсүү биир көхтөөх чилиэнэ 83 саастаах А.М.Большакова кылтан, сиэлтэн өрөн оҥорбут харысхаллара, паннолара дьон сэҥээриитин ыллылар.

Таатта нэһилиэгиттэн эдэр ийэлэр, элбэх оҕолоох дьиэ кэргэттэр «Ионова
оскуолата» бырайыагын кыттыылаахтара сахалыы таҥас арааһын, оҕуруо
киэргэл эгэлгэтин аҕалан көрдөрдүлэр. Улуустааҕы архив кыраайы үөрэтээччи
Е.Д.Андросов хаалларбыт фондуттан П.А.Ойуунускай төрөөбүтэ 125 сылынан киниэхэ сыһыаннаах сэдэх хаартыскалары, архив фондуттан 1937 с. муус устар 11 күнүнээҕu ССРС Үрдүкү Сэбиэтин депутатыгар кандидат П.А.Ойуунускайы кытта көрсүһүү туһунан кэпсиир райсовет пленумун боротокуола аан бастаан дьон-сэргэ көрүүтүгэр таҕыстылар. Бу улахан тэрээһинтэн оҕолорбут
да туора турбатылар. Ол курдук казактар «Роза ветров» байыаннай-патрио-
тическай лааҕырдарын салайааччыта И.Ф.Рахлеев иитиллээччилэрин араас оҥоһугун аҕалан быыстапкалаата, быыстапкаҕа кэлбит дьону оҕолор
сайын лааҕырга олорон хомуйбут кучу отторуттан бэлэмнээбит чэйдэ-
ринэн күндүлээтэ. Оттон улуустааҕы «Сатабыл» оҕо айымньытын дьиэ-
тин иһинэн үлэлиир «Үрдэл» оҕо тэрилтэтин оҕолоро бэйэлэрэ тутан-хабан оҥорбут, суруйбут, аныгы компьютернай техникэ көмөтүнэн бэчээттээбит араас сурунаалларын, аккырыыккаларын кэмпилиэгин, планшеттарын, брошюраларын уо.д.а. аҕалан көрдөрдμлэр.

«Сатабыл» оҕо айымньытын дьиэтин тэрийээччи педагога М.Д.Алексеева «Үрдэл» оҕо тэрилтэтэ өрөспүүбүлүкэҕэ инники күөҥҥэ сылдьарын, улуус 19 лааҕырын түмэн үлэлиирин, улууска үһүс сылын үлэ-сынньалаҥ лааҕырдара тэриллэн
үлэлээбиттэрин, өрөспүүбүлүкэҕэ бастакы миэстэҕэ тахсыбыттарын, ол
түмүгэр өрөспүүбүлүкэтээҕи көрүү түмүгүнэн улуус баһылыга М.М.Соров
оҕо тэрилтэлэрин өйүүр бастыҥ баһылык аатын ылбытын, онон ула-
ханнык киэн тутталларын туһунан кэпсээтэ. Оттон «Үрдэл» оҕо тэрил-
тэтин иһинэн тэриллибит «Толлуман» туристическай, кыраайы үөрэтэр
түмсүү салайааччыта О.В.Аргунова, иитиллээччилэрэ туризмынан дьа-
рыктаналларын, Чөркөөххө, Уодайга лааҕырданан олорон тулалыыр эй-
гэлэрин, айылҕаларын сирин-уотун, көтөрүн-сүүрэрин, экологиятын
үөрэтэллэрин, Чөркөөх — Победа хайысхатынан литературнай туристи-
ческай маршрут, дьон-сэргэ үгүстүк тоҕуоруһан олорон ааспыт ытык-кэ-
рэ сирдэрин үөрэтэр бырайыагынан үлэлииллэрин, билигин түмсүү
оҕолоро Чурапчытааҕы физкультура уонна спорт институтун кытта биир-
гэ «Ытык Тэйэр Хайа» бырайыагынан туһааннаах сир айылҕатын, сирин-уо-
тун үөрэтэр үлэни саҕалаан эрэллэрин, үлэни профессор У.А.Винокурова
салайарын уо.д.а. туһунан үөрэ-көтө кэпсииллэр.

«Өбүгэ үгэһэ» оáщåсòвåнíаé хàмñаàһûн иèсòэíнüэ²нýрèн бûысòаïкàтà сûлäьûбûт дüоí бîлҕоìтîтóн тàрòа. Хàмñаàһûн сàлàйàа÷чûтà И.И.Элякова иис-күүс адьас былыргы ньымаларын тилиннэриигэ үлэлэһэ сылдьалларын, ол курдук А.В.Афанасьева 130 сыл анараа өттүгэр хос эбэтэ кэтэ сылдьыбыт халаадайын тикпитин, былыргылыы тигиилээх туу халадаайы, Сардаана
Попова тикпит тыллаах халадаайын, былыргылыы тигиилээх үтүлүктэри, этэрбэстэри уо.д.а. көрдөрүүгэ аҕалбыттарын билиһиннэрэр. Ити курдук Чөркөөх, Чычымах эбэлэрин, улуус фотографтарын түмсүүлэрэ эмиэ бэрт
элбэх үлэлэрин аҕалан көрдөрүүгэ туруордулар. Оттон Таатта нэһилиэгин уран тарбахтаахтара улуустааҕы культурнай-спортивнай фестиваль чэрчитинэн
«Мин Ойуунускайым» быыстапката, Л.Е.Тимирдяева бууктаах соно, «Туйаа-
рыма Куо» дьахтар таҥаһын кэмпилиэгэ, Т.Д.Иванова оҥорбут куукулалара:
Ньургун Боотур, Туйаарыма Куо, «Сулусчаан» детсад үлэһиттэрэ, оҕолоро
оҥорбут куукулалара, «Туйаара» детсадын оҕолоро төрөппүттэрин кытта
оҥорбут аппликациялара, уруһуйдара уо.д.а. сылдьыбыт дьон сэҥээриитин
ыллылар. Быыстапканы СӨ Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлин
солбуйааччы А.П.Дьячковскай, улуус баһылыга М.М.Соров, «Сахафарма-
ция» холбоһук директора А.В.Горохов уо.д.а. сирийэн көрдүлэр, улаханнык
сэҥээрдилэр уонна улууска тэриллибит общественнай түмсүүлэр дьон-сэргэ талаанын уһугуннарыыга элбэҕи оҥорбуттарын бэлиэтээтилэр.
«Таатта улууһун тэбэр сүрэхтэрэ буолабыт…»
Быыстапка кэнниттэн күннээҕи үлэни түмүктүүр тэрээһин П.А.Ойуунускай хоһооннорунан, «Доҕордоһуу» оҕо ансамбылын үҥкүүтүнэн саҕаланна. Ол кэнниттэн мустубут дьону бастакынан улуус баһылыга М.М.Соров Саха сиригэр автономияны төрүттэспит, саха сэбиэскэй литературатын төрүттээбит,
Саха сирин бастакы Конституциятын суруйбут, Бырабыыталыстыба баста-
кы бэрэссэдээтэлэ П.А.Ойуунускай төрөөбүтэ 125 сылыгар аналлаах об-
щественнай түмсүүлэр форумнара аһыллыбытынан эҕэрдэлээтэ, Салгыы киһи айылҕатын да быһыытынан соҕотох сылдьарын сөбүлээбэтин, дьоҥҥо-сэргэҕэ тардыһарын, ол сиэринэн араас түмсүүлэргэ кыттыһарын, ол да иһин государство норуот түмсүүлэрин өйүүр дьаһаллары ыларын, быйыл Россияҕа дьоҥҥо-сэргэҕэ баҕа өттүнэн күүс-көмө буолуу сыла, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр хас биирдии киһи дьарыктаах буолуутун, улууска
чөл олох, спорт, физкультура сыллара биллэриллибитин, ити тэрээһиннэр
бүттүннүү дьону-сэргэни түмэргэ аналлаахтарын, ол инниттэн Гражданскай
общество институттарын түмэр министерство тэриллибитин, министри-
нэн биир дойдулаахпыт А.Д.Бравин ананан үлэлии сылдьарын, кини үгүс
өрүттээх көмөнү оҥорорун бэлиэтээтэ. Кини итини тэҥэ туһааннаах тэрээһин
дьон-сэргэ түмсүүлээҕин, общественнай түмсүүлэр суоллара-иистэрэ
көстөр буолбутун, улуус үлэтигэр хамнаһыгар, олоҕор-дьаһаҕар күүс-
көмө буолалларын, улуус ыраах айаҥҥа сылдьар суоппардара сквер тутан, атын нэһилиэктэргэ эмиэ норуот күүһүнэн ити хайысханан элбэх үлэ ыытыллыбытын, ити чахчы норуот патриотическай өйө-санаата уһуктубутун
туоһулуурун ыйан туран, инникитин да ылыллыбыт тэтими ыһыктыбакка
өссө тэптэн туран үлэлииргэ ыҥырда.
СӨ Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы А.П.Дьячковскай СӨ Ил Дарханын, Бырабыыталыстыбатын, тус бэйэтин аатыттан эҕэрдэлээн туран: «Бүгүҥҥү тэрээһиҥҥэ сылдьан улаханнык үөрдүм, санаам көтөҕүлүннэ, хараҕым сырдаата, быыстапканы көрөн сөхтүм, махтайдым. Тэрээһиҥҥэ сүүһүнэн киһи кытынна, эһиги кэннигитигэр эмиэ уонунан ааҕыллар киһи баар, онон бу тэрээһин тыһыынчанан киһини хапта. Ыраах айаҥҥа сылдьар
суоппардар дьоҥҥо-сэргэҕэ үчүгэй холобуру көрдөрөллөр. Таатта улууһун
дьоно үлэнэн, күннээҕu дьиэ-уот түбүгүнэн эрэ муҥурдаммакка уопсай дьыала туһугар үлэлииллэрин иһин махтанабын. Эһиги курдук дьон элбээтэҕинэ түмсүү, ситиһии баар буолуо», — диэтэ уонна общественнай өй-санаа уһуктуутугар, улуус социалинай-экономическай сайдыытыгар кылааттарын иһин «Сайдам» оҕо тэрилтэтин салайааччыта С.Г.Васильеваҕа, «Айылҕаана» эбэлэр түмсүүлэрин салайааччыта Е.И.Бурнашоваҕа, автоледилэр кулууптарын чилиэнэ Ж.А.Поповаҕа, эдэр ийэлэр үҥкүү бөлөҕүн салайааччыта В.В.Сидороваҕа, оҕо цирковой студиятын салайааччыта И.И.Табунановка СӨ Ил Дарханын Махтал суруктарын туттарда. Оттон улуус баһылыга М.М.Соров общественнай хамсааһын активистарын улахан бөлөҕөр Махтал суруктары туттарбытын мустубут дьон ытыс тыаһынан көрүстүлэр. Наҕараадаламмыттар ортолоругар «Алдаана» ансамбыл салайааччыта З.И.Николаева, «Куула» түөлбэ
салайааччыта А.М.Савватеева, «Өбүгэ үгэһэ» общественнай хамсааһын
салайааччыта И.И.Элякова, баянистар түмсүүлэрин салайааччыта К.Н.Макаров, Дьүлэй нэһилиэгин эбэлэрин түмсүүтүн салайааччыта
В.И.Аянитова, Игидэйтэн «Алаас хотуттара» үҥкүү ансамбылын салайаач-
чыта А.Г.Захарова уо.д.а. бааллар. Форум сүрүн кэпсэтиитигэр бастакынан тыл эппит эдэр ийэлэр түмсүүлэрин салайааччыта Е.Е.Семенова «Ионова оскуола-
та» бырайыак сыалын-соругун, тугу үлэлии-хамсыы олорорун, чуолаан
2017 с. күһүнүттэн «Нэһилиэнньэни социальнай өттүнэн өйүүр киин»
статуһун ылбыттарын, икки сыл субуруччу Граҥҥа тиксибитин, «Сарыал» кииҥҥэ базаланан үлэлии олороллорун, М.Н.Андросова-Ионова үлэлэригэр олоҕуран сүөһү иитиитин, оҕуруот аһын үүннэрии, доруобай аһылык, норуот айымньытын тилиннэрии, культурнай-маассабай үлэ хайысхаларын тутуһан үлэлииллэрин билиһиннэрдэ. Оттон «Куула» түөлбэ салайааччыта А.М.Савватеева улуус киинин түөлбэлэрин үлэлэрин уопутун билиһиннэрдэ. Түөлбэ хас биирдии олохтооҕун кытта ыкса сибээһи тутуһан үлэлииллэрин, дьиэнэн сылдьан, кинилэр олохторун-дьаһахтарын билсэллэрин, 2015 с. түөлбэҕý оҕо оонньуур тэлгэһэлээх сквер туппуттарын, билигин котельнай туттараары сүүрэ- көтө, үлэлэһэ сылдьалларын, нэһилиэк түөлбэлэрин куоталаһыыларыгар кыайыылааҕынан тахсан, 200 тыһ.солк. сертификат ылан, онно харчы эбэн водопровод тартарбыттарын билиһиннэрдэ, нэһилиэк баһылыга Е.И.Павлов үгүс көмөнү оҥорорун иһин истиҥ махталын биллэрдэ
уонна түмүгэр түөлбэҕэ интэриэстэринэн түмсэр, спордунан дьарыктанар, культурнай-маассабай үлэни тэрийэн ыытар комплексы тутары туруоруста.
«Былатыан ыччаттара» түмсүү салайааччыта Р.В.Огоюкин түмсүү
ыччаттар ортолоругар патриотическай үлэни ыытыыга, чөл олоҕу
пропагандалааһыҥҥа, ыччаттар бизнеһинэн дьарыктаналларыгар
сүбэ-ама буолан көмөлөһөргө уо.д.а. сорук туруорунан үлэлии сылдьал-
ларын иһитиннэрдэ.
Ыраах айан суоппардарын түмсүүтүн аатыттан С.С.Игнатьева, Л.С.Кутугутова тыл эттилэр. С.С.Игнатьева киин библиотека иһинэн «Дьүөгэ» кулууп үлэлээбитэ 24, «Уран тыл» литературнай түмсүү тэриллибитэ уонтан тахса сыл буолбутун бэлиэтээн туран, ыраах айан суоппардарын түмсүүтүн үлэтиттэн
кылгастык билиһиннэрдэ уонна бу түмсүүнү иилээн-саҕалаан үлэлэтэр
Кутугутовтар дьиэ кэргэттэригэр махтанна. Оттон Л.С.Кутугутова түмсүү 2016 с. ыам ыйын 17 күнүгэр тэриллибитин, салайааччынан Н.Л.Кутугутов үлэлиирин, ааспыт икки сыл устата кыах баарынан араас үлэни ыытан кэлбит-
тэринкэпсээтэ. Суоппар дьахталлар «Айаана» кулууптарын салайааччыта
В.В.Никифорова кулууп техникэҕэ сыһыамах дьахталлары түмэрин,
чөл олоҕу тутуһалларын, эт-хаан өттүнэн сайдыылаах буоларга
кыһаллалларын, элбэх оҕолоох ыалларга көмө, сүбэ-ама буолалларын, быйыл «Автоледи — ЗОЖ» бырайыагынан хоту Күһүүргэ диэри айаннаан кэлбиттэрин, сылдьыбыт сирдэрин аайы көрсүһүүлэри тэрийбиттэрин, чөл олоҕу пропагандалаабыттарын, үлэлэрин билиһиннэрбиттэрин туһунан сыр-
датта.
Оттон улуус эр дьонун түмсүүтүн салайааччыта М.П.Тарасов общественнай түмсүүлэр улуус тэбэр сүрэхтэрэ буолалларын бэлиэтээн туран, эр дьон түмсүүтүн үлэтин билиһиннэрдэ. Бастакы сугулааҥҥа оскуолаларга, үөрэх-
иитии эйгэтигэр эр дьону элбэтии соруга турбутун, ол сорук ситиһиилээхтик олоххо киирэ турарын, быйылгы сугулааҥҥа итэҕэл хайысхатынан күүскэ үлэлиир сорук туруоруллубутун, эр дьоҥҥо аналлаах араас күрэхтэһиилэр ыы-
тыллалларын туһунан эттэ.
Улуус баһылыгын солбуйааччы, бу тэрээһин модератора И.А.Сивцева өрөспүүбүлүкэ уустарын түмэр түмсүү салайааччыта Мандар Уус холобуругар
олоҕуран, улууска дьону идэнэн түмэр хайысха күүскэ олоххо киирбитин, элбэх түмсүү үлэлии сылдьарын, иккис түһүмэххэ туһааннаах түмсүүлэр бэйэлэрин идэлэрин дьоҥҥо тарҕатар, дьону үөрэтэр, идэҕэ уһуйар үлэни ыы-
талларын, салгыы саҕаламмыт үлэ түмүгэр общество, норуот сыанабыла баар буолуохтааҕын, салгыы баар түмсүүлэри регистрациялатыы, саҥа түмсүүлэри тэрийиини көҕүлээһин, кинилэр үлэлэрин сырдатыы, пропагандалааһын
үлэтэ барыахтааҕын бэлиэтээтэ уонна туһааннаах форум резолюциятын билиһиннэрдэ. Мустубут дьон форум резолюциятын биир санаанан ылыннылар. Резолюцияҕа общественнай түмсүүлэри, ТОС-ры регистрациялатыыга болҕомтону күүһүрдүү, общественнай түмсүүлэргэ ыччат кыттыытын көҕүлээһин, түмсүүлэр үлэлэрин сырдатыы, түмсүү уонна былаас
икки ардыларыгар нормативнай правовой докумуоннарга олоҕурбут
сыһыаны олохтооһун, олоҕу тупсарыыга, дойду социальнай-эконо-
мическай сайдыытыгар туһуламмыт үлэлэри ыытыыга түмсүүлэр боло-
муочуйаларын үөрэтэн, олоххо киллэрии соруктара туруорулуннулар.
Онон, түмүктээн эттэххэ, общественнай түмсүүлэр улуус сайдыытыгар сүҥкэн суолтаны ылалларын билинэн туран, кинилэр үлэлэрин инники күөҥҥэ тутан сайыннарыыга бигэ акылаат уурулунна.
Общественнай түмсүүлэр улуустааҕы форумнара «Мин туйгун норуотум — Айар күүс кыһата» культурнай-спортивнай фестиваль чэрчитинэн көрдөрүллүбүт Таатта нэһилиэгин олохтоохторун кэнсиэринэн түмүктэннэ.

Н.ИОВЛЕВ.

Поделиться: