Улуус тирээн турар кыһалҕалара көрүлүннүлэр

366

Бу нэдиэлэҕэ буолан ааспыт улуус баһылыгын сэбиэтигэр бүгүҥҥү күҥҥэ улуус олоҕун-дьаһаҕын, үлэтин-хамнаһын тыын кыһалҕалара: сааскы халаан содулун туоратыы, улуу биир дойдулаахпыт П.А.Ойуунускай төрөөбүтэ 125 сылыгар аналлаах үбүлүөйдээх ыһыах тэрээһинин, үүтү туттарыы, сүөһү кыстыгын, ыһыы боппуруостара көрүлүннүлэр.

Халаантан эмсэҕэлээбиттэргэ көмө баар буолуо

Сааскы халаан содулун уонна ону туоратыы үлэ тэрээһинин туһунан боппуруоска бастакы иһитиннэриини улуус баһылыгын солбуйааччы И.А.Сивцева оҥордо. Кини: «Күн бүгүн халаан уутуттан эмсэҕэлээбит 102 ыал, 432 киһи докумуона оҥоһуллан, испииһэктэнэн өрөспүүбүлүкэтээҕи хамыыһыйаҕа ыытыллыбытыттан прописката, дьиэтин-уотун докумуона суох буолан 66 киһи туоратыллан, 366 киһи өрөспүүбүлүкэтээҕи материальнай көмөҕө ыытылынна. Мантан салгыы федеральнай көмөнү ылыахтаах дьон докумуонун оҥорууну саҕалыахпыт. Ол эрээри бу көмө кэлэрэ-кэлбэтэ биллибэт, билиҥҥитэ илии баттана илик. Докумуон оҥоһуутугар Орто Амма специалиһа, Уус Амма нэһилиэгин дьаһалтата бүтүннүү көһөн кэлэн, үчүгэйдик үлэлээбиттэрин бэлиэтиир наадалаах. Испииһэктэн сотуллубут 66 киһи туһунан этэр буоллахха, кинилэр боппуруостарын суут быһаарыахтаах. Суукка көрүллэргэ сайабылыанньа, чопчу туһааннаах нэһилиэккэ олорору туоһулуур нэһилиэк дьаһалтатын ыспыраапката, дьиэ кэргэн туһунан ыспыраапка, паспорт, оҕолортон төрөөбүтүн туһунан сибидиэтэлистибэ куоппуйата ирдэнэр уонна бэс ыйын 13 күнүгэр диэри барыта туттарыллыахтаах. Ону хаһан көрөрү судьуйа быһаарар. Итини таһынан эвакопууннар уонна онно олорбут дьон уопсай испииһэктэрэ, төһө ороскуот таһсыбыта бэрт суһаллык хамыыһыйаҕа түһүөхтээх. Онон көрөн толуйуу оҥоһуллуоҕа. Халаан уутун кэмигэр 166 волонтер үлэлээтэ. Кинилэр ас-таҥас хомуйуутугар, аһымал тэрээһиннэрин ыытыыга уо.д.а. көмөлөстүлэр. Билиҥҥи туругунан көмө, харчы киириитэ бытаан, күн бүгүн 36 тыһ. солк. эрэ киирэн сытар, нэһилиэктэртэн туох да киирэ илик. Онон ууга барбатах нэһилиэктэр баһылыктара дьоҥҥутун кытта үлэлэһиҥ. Оттон Дьокуускайга 90 тыһ. солк. ас-таҥас мунньуллан сытар. Бэс ыйын 30, 31 күннэригэр аһымал кэнсиэрдэр буолуохтара. Халаан содулун туоратыыга тутар этэрээттэр кэлэн үлэлиэхтэрэ», — диэн халаан содулуттан эмсэҕэлээбит дьоҥҥо туох көмө ыытылла турарын билиһиннэрдэ.
Улуустааҕы социальнай көмүскэл управлениетын начальнига М.П.Тарасов нэһилиэктэр дьаһалталара Социалинай көмүскэл уонна үлэ министерствотын өттүттэн кыаммат ыалларга анаан кэлбит көмө харчыны ситэ туһаммакка олороллорун, Орто Амма нэһилиэгэр халааҥҥа барбыттарынан эбии көрүллүбүт үбү киллэрэн туран 850 тыһ. солк. көрүллүбүтүттэн биир да солкуобайы туһана иликтэрин, Чымынаайыга 290 тыһ. солк. кэлбитин, атын нэһилиэктэргэ ыытыллыбыт харчы эмиэ ситэ туһанылла илигин туһунан эттэ уонна бу үбү уһаппакка-кэҥэппэккэ кыһалҕалаах дьоҥҥо тиэрдэ охсоллоругар ыҥырда.
Улуус баһылыгын солбуйааччы А.Г.Потапов халаантан эмсэҕэлээбит нэһилиэктэргэ 25 социальнай дьиэ-уот, 9 км өрөспүүбүлүкэтээҕи, 12 км муниципальнай, 10 км олохтоох суол-иис алдьаммытын, Кыйыга, Чөркөөххө, Победаҕа, Ытык Күөлгэ, Чычымахха, Чымынаайыга халаан уутуттан көмүскүүр дамбалары бөҕөргөтүүгэ элбэх үлэ барбытын, ол ороскуота ааҕыллан, смета оҥоһулла сылдьарын, ууну хачайдатыы, уу аҕалбыт бөҕүн-сыыһын ыраастааһын ороскуоттара толуйуллалларын туһунан эттэ. Кини итини тэҥэ халаан содулун туоратыыга Промышленность министерствотын сүнньүнэн сайаапка быһыытынан тутуу матырыйаалынан көмө оҥоһуллар буолбутун, бу көмө «Полюс золота» хампаанньа нөҥүө кэлэрин, билиҥҥитэ Хара Алдантан ураты нэһилиэктэртэн сайаапкалар киирбиттэрин туһунан иһитиннэрдэ.
Улуус баһылыга М.М.Соров халаан содулугар түбэспит сэлиэнньэлэргэ 30 ыал дьиэтин муус үнтү анньан алдьаппытын, онон кинилэргэ дьиэ ылыытыгар федеральнай сертификат бэриллэр кыахтааҕын, ону хамыыһыйа көрөн быһаарарын, улууска халаан содулуттан эмсэҕэлээбит дьиэни-уоту чөлүгэр түһэриигэ Ыччат министерствотын сүнньүнэн тутар этэрээттэр кэлэн үлэлиэхтээхтэрин, маныаха улуус өттүттэн олохтоох студеннартан 120 киһини сүүмэрдээн үлэлэтэри туруорсубуттарын, ону ылыммыттарын, онон нэһилиэктэр салалталара тутар этэрээттэргэ үлэлиэхтээх студеннары испииһэктээн түһэрэ охсоллоро наадатын, ууттан эмсэҕэлээбит нэһилиэктэр дьаһалталара бу оҕолор күүстэрин таба туһанан тахсыбыт саахалы кылгас кэм иһигэр туораталлара наадатын туһунан эттэ. Кини итини тэҥэ чөлүгэр түһэрэр үлэни сүрүннүүр дирекцияны кытта күннэтэ кэпсэтэ олороллорун, дирекция халаан уутун содулун кыччатыыга туһаайыллан ыытыллыбыт туох баар үлэ кээмэйин, быһыттар, дамбалар оҥоһууларын, өрөмүөннэрин, бөҕөргөтүүлэрин — барытын акталаан ыытары ирдиирин өссө төгүл санатта.
Тыараһа нэһилиэгин баһылыга С.В.Сунхалыров халаан уута оттуур ходуһаҕа барар суолу, муостаны алдьаппытын, ТХУ начальнига В.М.Алексеев 24 тыа хаһайыстыбатын объега ууттан эмсэҕэлээбитин, ол эрээри ТХМ хамыыһыйата көрөн баран, биир эрэ объегы бэлиэҕэ ылбытын, саҥа тутуллубут күрүө алдьаммыт буоллаҕына акт оҥороллорун, халаан кэмигэр сылгы, ынах сүөһү өлүүтүгэр туох да көмө суоҕун туһунан эттилэр. Оттон Таатта нэһилиэгин баһылыга Е.И.Павлов Ытык Күөлү халаан уутуттан көмүскүүр дамбаны бөҕөргөтүүгэ, уһатыыга «Тааттаавтодор» ААО үлэһиттэрэ улахан үлэни ыыппыттарын бэлиэтээтэ уонна Тыараһа нэһилиэгэр тутуллубут Сискэс быһыта быйылгы халааҥҥа уу хаамыытын сүрүннээһиҥҥэ улахан көдьүүстээҕин көрдөрбүтүн ыйан туран, инникитин бу быһыты салгыы тупсаран, кэҥэтэн биэрэр наадатын эттэ.
Түмүккэ, улуус баһылыга М.М.Соров: «Куһаҕан үчүгэйдээх диэбиккэ дылы быйылгы халаан уута ыган, Ытык Күөл иһинээҕи дамбаны бөҕөргөтүүгэ, аһаҕас сирдэрин бүөлээһиҥҥэ, үрдэтиигэ 30-тан тахса мөл. солк. үлэ барда, быйылгы халаан баһылыктар хайдах бэлэмнэммиттэрин тургутан көрдө, сорох баһылык бэлэмэ суоҕа көһүннэ. Ол эрээри айылҕа биһигиттэн ыйыппат, уу кэлэр буоллаҕына кэлэр. Ону бэлэмнээх көрсүү биһиги сорукпут. Нэһилиэктэринэн сылдьан, дьону-сэргэни эрдэттэн сэрэппиппит эһиэхэ да, биһиэхэ да туһалаах буолла. Икки өттүттэн сүбэ-саргы буолан олорбуппут көмөлөстө. Билигин Таатта сүнньүнэн сууккаҕа 4,5 мөл. куб. м уу ааһа турар. Үрэх аллараа өттүгэр сүнньүн көннөрөн биэрбиппит уу ыгыллыытын таһаарбата. Онно эбии Сискэс быһыта үлэлээн, ууну кээмэйдээн ыытан эмиэ туһалаата, онон бу быһыт быйылгы халаан улахан тургутуутун эрэллээхтик ааста», — диэн кэпсэтиини түмүктээтэ.
Үбүлүөйдээх ыһыах тэрээһинэ чопчуланар

Улуу биир дойдулаахпыт, государственнай-общественнай деятель, Саха советскай литературатын төрүттээччи, учуонай П.А.Ойуунускай төрөөбүтэ 125 сылыгар аналлаах үбүлүөйдээх ыһыах бэс ыйын 15 күнүгэр Чөркөөххө, бэс ыйын 16 күнүгэр Хадаайыга, бэс ыйын 17 күнүгэр Сынньалаҥ, культура пааркатыгар ыытыллар буолла. Ыһыах бэс ыйын 16 күнүгэр Хадаайыга ыытылларынан ыһыахтыыр сиргэ ыытыллыахтаах өрөмүөн үлэтин туһунан улуус баһылыгын бастакы солбуйааччы И.И.Потапов билиһиннэрдэ. Кини киин трибуна, Аал Луук мас, нэһилиэктэр, тэрилтэлэр ураһалара өрөмүөнү эрэйэрин, кырааска үлэтэ элбэҕин, нэһилиэктэр ураһалара турар сирдэригэр кэнсиэрдиир помост тутуллуохтааҕын уо.д.а. иһитиннэрдэ. Улуус баһылыгын солбуйааччы И.А.Сивцева быйылгы ыһыах тэрээһининэн 13 хамыыһыйа тэриллэн дьарыктанна өрөспүүбүлүкэттэн 250 ыалдьыт, ол иһигэр Бырабыыталыстыбаттан 58 киһи уонна 58 Ойуунускай аймаҕа ыҥырыллыбытын, кэлэр ыалдьыттары сынньатар, күүлэйдэтэр туризм маршрута оҥоһуллубутун, онон Тыараһа, Октябрьскай, Дьохсоҕон, Уолба нэһилиэктэрин олохтоохторо туристары дьоһуннук көрсөргө бэлэм буолуохтаахтарын туһунан эттэ. ТХУ начальнига В.М.Алексеев үбүлүөйдээх ыһыахха анаан саха аттарын сүүрдүүтэ ыытылларын иһитиннэрдэ.
Улуус баһылыга М.М.Соров ыһыах бэс ыйын 15 күнүгэр Чөркөөхтөн саҕаланарынан туһааннаах нэһилиэк баһылыгар сүҥкэн эппиэтинэс сүктэриллэрин санатта уонна нэһилиэк суол кытыытыгар турар сыбаалкатын бэрээдэктиир суһал дьаһалы ыларыгар, оттон федеральнай суол кытыытыгар олорор нэһилиэктэр баһылыктарын кыраныыссаттан саҕалаан суол кытыытын ыраастаталларыгар сорудахтаата.

Үүт, кыстык, ыһыы…

Салгыы мунньахха үүтү туттарыы, кыстык түмүгүн, ыһыы хаамыытын туһунан боппуруостар көрүлүннүлэр. Манна иһитиннэриини ТХУ начальнига В.М.Алексеев оҥордо. Кини улуус нэһилиэктэрэ ууга барбыттарынан үүт харчытын 70 бырыһыана кэлэн, нэһилиэктэргэ ыытыллыбытын, халаан Амма эҥээр сытар нэһилиэктэри улаханнык алдьатан барбытын, ол түмүгэр үүт собуота Харбалаахха 4, Чымынаайыга 9 күн үлэлээбэккэ үүт туттарыыта тута түспүтүн, ааспыт сылга мөлтөхтүк үлэлээбит Уолба нэһилиэгэ арыый өрүттэн эрэрин, ол оннугар Игидэй нэһилиэгэ улаханнык таҥнары түспүтүн, 5 ый түмүгүнэн улуус 849,2 тонна үүтү туттаран, былаан 86 бырыһыан туолан иһэрин, мантан сайын ый аайы 886 тонна үүтү туттардахха эрэ былаан туолар кыахтааҕын туһунан иһитиннэрдэ. Быйылгы кыстыкка сылгыны сыл таһаарар туһуттан урбаанньыттартан 150 тонна фураһы атыылаһан, 1 мөл. 132 тыһ. солк. иэскэ киирбиттэрин, кыстык ыйдарыгар 112 ынах сүөһү, 298 сылгы өлбүтүн, ынах төрүөҕэ 59, сылгыга 15 бырыһыан буолбутун, онон кыстык олус ыараханнык ааспытын туһунан эттэ.
Оттон ыһыы үлэтин тэрээһинин туһунан иһитиннэриини ТХУ кылаабынай агронома Е.К.Пинигина оҥордо. Кини быйыл саас 2410, ол иһигэр 670 гааҕа туорахтаах, 1657 гааҕа сүөһү аһылыгар аналлаах культура ыһыллыахтааҕын, 139 гааҕа хортуоппуй, 27 гааҕа оҕуруот аһа олоруохтааҕын, 180 тонна сиэмэ бурдук атыылаһыллыбытын, «Уолба», «Хочо» кооперативтар 1 тонна суданскай от сиэмэтин атыылаһан ыһаары олороллорун, 2,5 тонна вика, кукуруза сиэмэтэ ылыллыбытын, бу күннэргэ баайаҕалар ыһыыга тахсыбыттарын, Уолба Таатта уҥуор сытар сирдэригэр кыайан тахсыбакка олороллорун, үрэх бэтэрээ кытылыгар баар бааһыналара күрүөтэ суох буолан ыһыллыбаттарын, 36 гаа сиргэ хортуоппуй, 8 гааҕа оҕуруот аһа олордуллубутун, ыһыы үлэтигэр 69 трактор, 26 булуук, 21 сеялка, 10 культиватор тахсарын, ол эрээри сир сииктээх буолан, сүнньүнэн күөх маассаҕа анаан сүөһү аһылыгар аналлаах культуралар ыһыллар туруктаахтарын туһунан иһитиннэрдэ.
Улуус баһылыга М.М.Соров үүт туттарыытыгар улууска биллэр-көстөр хаалыы тахсан эрэрин, 2 эрэ нэһилиэк биэс ыйдааҕы былаанын толорбутун, Чычымахха, Игидэйгэ, Уолбаҕа, Даайа Амматыгар үүт туттарыыта улаханнык түспүтүн, сүөһүгэ аһылык баар буолуохтаах дии олорон, Уолба нэһилиэгин Таатта бэтэрээ өттүгэр баар бааһыналара ыһыллыбакка сыталларын улахан итэҕэс быһыытынан сыаналаата уонна бу бааһыналары туһаҕа таһаарар туһунан үс сылы быһа кэпсэтии барар эрээри күн бүгүнүгэр диэри хамсааһын тахса илигин быһыытынан ТХУ салалтатын улаханнык сэмэлээтэ. Түмүккэ, улуус хаһаайыстыбалара сиртэн туруктаах үүнүүнү ылан, сүөһүгэ сөптөөх аһылык базатын хааччыйан, үүт ыамын үрдэтэн, үүт туттарыытын улаатыннаран, быйылгыттан үлэҕэ киирбит астыыр комбинаты сөптөөх үүтүнэн хааччыйарга сорук туруорда.

Тыал алдьатыыта улахан

Салгыы мунньахха бэнидиэнньик киэһэ түспүт тыал содулун туһунан боппуруос киирдэ. Бу боппуруоска, улуус суукка устата уота суох олорбутунан, РЭС кылаабынай инженерэ С.Н.Слепцов иһитиннэрии оҥордо. Кини: «Күүстээх тыал улууска 13 хайысханан уот ситимигэр улахан саахалы таһаарда. Сүрүн магистралга ордук улахан алдьаныы Чөркөөх — Кыйы икки ардыгар таҕыста. Манна үрдүк күүрүүлээх 35 кВ кыамталаах ситим 3 остуолбата оҕунна. Итини таһынан нэһилиэктэргэ барар 10 уонна 0,4 кВ кыамталаах ситимнэргэ уот остуолбалара суулланнар улуус сэлиэнньэтэ барыта кэриэтэ уота суох хаала сырытта. Күн бүгүн 13 хайысхаттан 9-һун холбоотубут. Билигин 7 техникэлээх 24 киһилээх 4 биригээдэ Хара Алдаҥҥа, Баайаҕаҕа, Победаҕа, Туора Күөлгэ, Дэбдиргэҕэ тиийэр ситимнэргэ уонна сэлиэнньэлэр истэригэр сууллубут остуолбалары туруора сылдьаллар», — диэн иһитиннэрдэ.
Мунньахха Уус Амма, Алдан нэһилиэктэрин баһылыктара Е.В.Васильев, В.Ю.Борисов тыал Чымынаайы уонна Уус Таатта сэлиэнньэлэригэр тугу алдьаппытын билиһиннэрэн тыл эттилэр.
Улуус баһылыга М.М.Соров бу күннэргэ кэлэн ааспыт күүстээх тыал улууска улахан хоромньуну оҥорон барбытын, элбэх дьиэ кырыыһатын көтүппүтүн, үгүс олбуору суулларбытын, уот остуолбаларын охторбутун иһитиннэрэн туран, улуус дьаһалтатын аатыттан СӨ Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлин аатыгар нэһилиэнньэ көрсүбүт хоромньутун толуйуу боппуруоһун туруорсан, сурук ыыппыттарын, ол эрээри ити туруорсуу бюджет үбэ кырыымчыгынан туолара уустуктардааҕын, онон кэтэһэргэ эрэ тиийэр наадатын, РЭС үлэһиттэрэ күнү-түүнү аахсыбакка үлэлээн, улууска уот ситимигэр тахсыбыт саахалы туоратыыга кыах баарынан үлэлии сылдьалларын туһунан эттэ.
Түмүккэ бөдөҥ хаһаайыстыбан ньык, Ленин, Октябрьскай Революция, Үлэ Кыһыл Знамята орденнар кавалердара С.Г.Жирков олохтон туораабытынан, кини аатын үйэтитии туһунан боппуруостары көрдүлэр. Манна улуус баһылыга М.М.Соров ССКП ХХIII-с съеһин делагата, ССРС Үрдүкү Сэбиэтин депутата С.Г.Жирков Таатта аатын улаханнык ааттаппыт киһи, салайааччы буоларынан кини аатын үйэтитэр инниттэн уулуссаҕа, кулуупка иҥэрэргэ, ТХУ сүнньүнэн кини аатынан бириэмийэни олохтуурга, Уус Тааттаҕа тутулла турар сквергэ кини бюһун туруорарга этии киллэрбитин, мунньах кыттыылаахтара биир санаанан ылыннылар.

Н.ИОВЛЕВ.

 

 

Поделиться: