Эдэр саас, күөгэйэр күн өлбөөрбөтүн иннигэр

86

Ааспыт нэдиэлэҕэ улууспутугар «Бэрээдэги тутуһан олоруу туругун тупсарыы» сүбэ мунньаҕа ыытылынна. Манна улуус тэрилтэлэрэ бары кыттыыны ыллылар. Ол курдук, улуустааҕы полиция, ГИБДД, балыыһа, дьарыктаах буолуу киинэ, үөрэҕирии эйгэтэ уо.д.а. ырытыылаах иһитиннэриилэри оҥордулар. Мунньаҕы улуус баһылыга М.М.Соров: «Бүгүн үгэс буолбут мунньахпытын ыытабыт. Улууспутугар бэрээдэги олохтооһуҥҥа биир тиһиктээх үлэни ыытан, сүбэ-саргы ылан инники өттүгэр учуоттаныахтаахпыт», — диэн киирии тыллаах арыйда.
Буруйу оҥоруу аччаата эрээри…
Сүрүн иһитиннэриини улуустааҕы полиция инспектора Н.И.Петрова оҥордо.
Надежда Ильинична бэлиэтээбитинэн: «Бу сыл 9 ыйын түмүгүнэн, Таатта оройуонун территориятыгар буруйу оҥоруу таһыма былырыыҥҥытааҕар 11,4 % аччаата. Ол иһигэр ыарахан уонна ураты ыарахан өрүттээх буруй оҥоруу 7,1% үрдээтэ. Ол курдук, 2017 сыл 9 ый түмүгүнэн 105 холуобунай буруй оҥоһуллубут буоллаҕына, бу сыл отчуоттуур кэм түмүгүнэн 93 буруй оҥоһуллубут. Ыарахан уонна ураты ыарахан өрүттээх буруйдары оҥоруу 14-тэн 15-кэ дылы үрдээтэ. Буруй оҥоруутун структуратын ырытар эбит буоллахха, сүрүннээн уоруулар уонна киһи олоҕор уонна доруобуйатын эчэтэр буруйдар оҥоһулуннулар.
Бу буруйдар киэһээҥҥи өттүгэр тахсаллар. Буруйдаахтар көрдөрүүлэрин ырытан көрдөххө, дьону халааһын сүрүн сыалынан-соругунан халаан ылбыт харчыларынан, малларынан итирдэр утах ылан иһээри ыар дьайыылары оҥорууга тиийбиттэр. Ол эбэтэр, дьону халааһын биричиинэтинэн үлэ, үп-харчы суоҕуттан, итирдэр утах иһэр баҕаттан тахсара бэлиэтэнэр. Киһи олоҕун уонна доруобуйатын эчэтии бу сыл 9 ыйын түмүгүнэн 23 буруй оҥоһуллубут. Ол иһигэр биир өлөрүү, икки киһиэхэ соруйан ыарахан өрүттээх эт-хаан эчэйиитин оҥоруу, 9 — орто ыар өрүттээх, 10 чэпчэки өрүттэрдээх буруйдар оҥоһуллубуттар. Половой тыытыллыбат буолуутун өттүгэр биир холуобунай буруй чахчыта булуллан регистрацияламмыта. Киһи олоҕун уонна доруобуйатын утары буруй оноруута, үксэ итирдэр утахтары иһэн баран, эмискэ тахсыбыт хом санааттан, бэйэ-бэйэлэрин өйдөспөккө, эт-хаан эчэйии оҥорууттан тахсыбыт. Бу үксэ үлэтэ, олоххо сүрүн интэриэстэрэ суох, итирдэр утаҕы булан иһэр эрэ санаалаах сылдьар дьон буолаллар. Сорохторо ис дьыала отделыгар учуокка туран, элбэхтэ административнай эппиэтинэскэ тардылла сылдьыбыт дьон.
Анал оперативнай ирдэбил үлэлэрин түмүгэр 2018 сыл 9 ыйын түмүгүнэн 7 экономическай хайысхалаах буруй регистрацияламмыт. Саа эргиирин эйгэтигэр сокуоннайа суох, ол эбэтэр тустаах органнартан көҥүлэ суох уостаах сааны илдьэ сылдьыы 5 чахчыта тахсыбыт.
Ис дьыала органынан киһи быраабын араҥаччылааһыҥҥа анал үлэ ыытыллыбытын түмүгэр быйыл былырыыҥҥытааҕар буруйу оҥорууну арыйыы таһыма үрдээтэ. Ол курдук быйыл 93 буруйтан 74 арыллан турар, атыннык эттэххэ 87,1% буруй арыллыбыт», — диэтэ.
Салгыы Надежда Ильинична иһитиннэрбитинэн: «Ис дьыала органнара ыкса атын профилактика систематын тэрилтэлэрин кытта үлэни тэрийэр. Бу отчуоттуур кэм иһигэр ДНД-ны кытта 65-тэ уопсастыбаҕа куттал суох буолуутун туһугар тахсан үлэлээтэ, уопсайа манна 170 киһи кыттыбыт. Ол түмүгэр общественнай миэстэҕэ сылдьан холуобунай буруй оҥоруу таһыма 26 дылы түспүт, 2017 сылга 32 буруй регистрацияламмыт буоллаҕына. Отчуоттуур кэмҥэ сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолор буруйу оҥоруулара регистрацияламмата. Бу хайысхаҕа профилактическай үлэлэр, эппиэкэ органнарын, дьаһалта иһинэн сокуоннай саастарын ситэ туола илик оҕолор дьыалаларын көрөр- истэр хамыыһыйаны уонна да атын органнары кытта ыыппыт үлэбит түмүгүн көрдөрдө. Учуокка турар гражданнары кытта биирдиилээн профилактическай үлэлэр уонна да атын органнары кытта үлэ ыытыллыбытын да иһин атын урукку өттүгэр сууттаммыт уонна ханна да үлэлээбэт дьон өттүлэриттэн буруйу оҥоруу таһыма быдан үрдээбитин бэлиэтиэххэ наада. 2018 сылга ис дьыала органнарынан 661 административнай буруй булуллубут. Онтон общественнай миэстэҕэ итирик сылдьан 320 киһи эппиэтинэскэ тардылынна, 12 бытархай күлүгээннээһин тахсыбыт. Потребительскай рынок эйгэтигэр итирдэр утахтары атыылааһын бэрээдэгин кэһэн биир киһи административнай эппиэтинэскэ турда. Профилактическай үлэлэр түмүктэринэн, итирдэр утах сокуоннайа суох эргиирин эйгэтиттэн 1104 лиитирэ былдьанна. Ис дьыала уорганнарын сотрудниктарынан 66 булт саата, ол иһигэр 7 регистрацията суох саалара былдьаннылар.
Суолга-иискэ саахал тахсарын сэрэтэр анал үлэ ыытылынна. Ол түмүгэр 2018 сылга Таатта оройуонун территориятыгар суолга-иискэ саахал таһыма намтаата. 2017 сылга 25 суол быһылаана бэлиэтэммитэ, бу сыл 9 ыйын түмүгүнэн 12 оҥоһулунна. Бу суол-иис саахалларын түмүгэр 3 киһи олоҕо быһынна, 18 киһи араас өрүттээх эт-хаан эчэйиитин ылла. 12-тэн 9 саахал федеральнай трассаҕа буолбут. Биир саахал суоппар итирдэр утах иһэн баран айаннаабытын түмүгэр оҥоһулунна. Сэрэтии үлэтин түмүгэр ГАИ сотрудниктарынан 2209 административнай буруй булуллубут. Ол былырыыҥҥытааҕар 29,6% үрдүк буолар. Оҥоһуллубут буруйдартан 130 киһи итирик туруктаах сылдьан техника ыыта сылдьыбыттар.
Россия ис дьыалатын министерствотын Тааттатааҕы салаата бэйэтин үлэтин атын профилактика органнарын уонна быраабы араҥаччылыыр хайысхалаах общественнай түмсүүлэри кытта ыытта. Ордук бэлиэтиэ этибит, үөрэҕирии салаатын тэрилтэлэрин. Бу тэрилтэлэр уопсастыбаҕа бэрээдэги харыстааһыҥҥа бэйэтин үлэһиттэрин актыыбынайдык таһааран ис дьыала органын үлэтигэр көмө буоллулар. Маны таһынан дьаһалта иһинэн сокуоннай саастарын ситэ туола илик оҕолор дьыалаларын көрөр хамыыһыйа, экология, охотнадзор, лесхоз тэрилтэлэрин кытта эмиэ сезонунан да буоллар анал үлэлэр ыытылыннылар».
Ити курдук киэҥ-куоҥ иһитиннэриигэ нэһилиэктэринэн буруйу оҥоруу эмиэ ахтылынна. Томторго буруйу оҥоруу 200% үрдээбит буоллаҕына, Уолбаҕа биир даҕаны буруй тахсыбатах. Иһитиннэриини истэн баран улуус баһылыга М.М.Соров Томторго, Харбалаахха буруйу оҥоруу үрдээбитин төрүөтүн ыйытта. Манна Баайаҕа туһааннаах учаастактааҕы инспектора И.И.Тарасов: «Киһини ыараханнык эчэтии, киһи сүтүүтэ, уоруу тахсыбыта. Буруйу оҥорууну тохтотор сыаллаах профилактическай үлэ ыытабыт. Билигин арыгылааһын баар», — диэтэ. Баһылык арыгы атыылыыр туочука баар дуо диэн ыйытыытыгар: «Баайаҕаҕа туочука диэн олохтоохтор этэллэринэн суох, киин сиртэн таксистар илдьэ бараллар», — диэн хоруйдаата. Оттон Харбалаах учаастактааҕы инспектора А.М.Корякин: «Харбалаах, Чычымах, Чымынаайы нэһилиэктэригэр бу сыл олунньу ыйыттан үлэлээбин. Улахан буруйу оҥоруу мин кэлиэм иннинэ тахсыбыт этэ. Нэһилиэккэ улуус биир улахан «Төлөн» уонна эдэр ыччат үөрэнэр Харбалаахтааҕы үөрэх комплексын кытта бииргэ үлэлиибин. Уопсай түмүгүнэн үс Амма нэһилиэгэр буруйу оҥоруу түһэн турар. Буруйу оҥоруу 90% арыгыны иһэн баран тахсар. Харбалаах нэһилиэгэр икки арыгыны атыылыыр маҕаһыын үлэлиир. Онон биирдиилээн атыылааһын, туочука суох. Арыгы көҥүл атыыга турар, манна хонтуруол, бэрэбиэркэ ыытыллар. Үс Амма баһылыктарын кытта тэҥҥэ үлэлиибин, арыгы иһэр ыалларга кэмиттэн кэмигэр дьиэлэринэн сылдьан рейдэ оҥоробут», — диэн быһаарда.

Быстахтан өлүү аччаата

Улуус кылаабынай бырааһын солбуйааччы М.Л.Семенова улууспутугар отчуоттуур кэм иһигэр өлүү аччаабытын туһунан иһитиннэрдэ.
Сүрүннээн сүрэх, тымыр, кутталлаах искэн ыарыыларыттан олохтон туораабыттар. Дэҥтэн, оһолтон эчэйэн өлүү былырыын 9 ыйга 22% буоллаҕына, быйыл 9 ый түмүгүнэн 17 % тэҥҥэспит. ДТП-тан, үлүйэн өлүү көрдөрүүтэ аччаабыт. Куһаҕан арыгыттан сүһүрэн өлүү бэлиэтэммэтэх. Тас биричиинэттэн өлүү, бэйэҕэ тиийинии аччаабыт. Саха сиригэр бэйэҕэ тиийинэн өлүү 15 — 16 – 17 саастаах оҕолорго элбээбит. Ордук Бүлүү эҥэр улуустарга үрдээбит. Сүрүннээн олох-дьаһах туругугтан тутулуктаах диэн быһаарбыттар. Быйыл үһүс сылын психологическай көмө кабинета тэриллэн үлэлиир эбит. Манна оҕотун түһэртэрэр дьахталларга «Чуумпу кэм нэдиэлэтэ» олохтоммут. Ол аата психологы кытта кэпсэтии кэнниттэн биир нэдиэлэ өссө ыараҥнатан көрөргө бириэмэ көрүллэр буолбут. Маннык психологическай кэпсэтии түмүгүнэн үтүө өттүгэр уларыйыы тахсыбыта учуоттаммыт. Оскуолаҕа үөрэнэр саастарын ситэ илик оҕолорго хат буолан учуокка былырыын 14, быйыл 2 кыыс турар.
Улуустааҕы ГИБДД начальнига А.Н.Баснаев үөрэтэн көрүү түмүгүнэн, аара суолга турар маҕаһыынтан арыгы иһэн саахалга түбэһэллэрэ бэлиэтэнэрин эттэ. Атын ойуччу олорор нэһилиэктэргэ суол саахала таҕыстаҕына даҕаны, киһи эчэйбэтэх буоллаҕына бэйэлэрин икки ардыгар быһаарсаллар диэтэ. ГИБДД салайааччыта оскуола таһынааҕы суоллар госстандартка эппиэттээбэттэрин, онон олохтоох салалта бэйэтин бюджетыгар харчы көрүнэн оскуола иннинээҕи суолу оҥорон, бэлиэ туруорарга үп-харчы көрүөхтэрин наадатын тоһоҕолоон этии киллэрдэ.

Истиҥ сыһыан олохтоммотун мөкү өрүттэрэ

Улуустааҕы үөрэх управлениетын специалиһа С.Н.Сидорова киэҥ өрүттээх ырытыылаах иһитиннэрии оҥордо. Манна иитэр-үөрэтэр эйгэ, чуолаан психологтар быһаарыылаах түмүктэрэ болҕомто киининэн буолла.
Ол курдук Сардана Николаевна иһитиннэриитигэр: «Иитэр-үөрэтэр эйгэ ситимигэр бэрээдэги тупсарыыга элбэх өрүттээх, былааннаах үлэ барар. Сыл устата араас тэрээһиннэр ыытыллаллар. Ол да буоллар бэрээдэги кэһии хомойуох иһин тахса турар. ПДН, КДН учуотугар турар оҕолор ахсааннара элбиир. Оскуола иһинэн учуокка турар (ВШУ) оҕолорго араас өрүттээх үлэлэр бараллар. Оскуолаларга психологическай көмө кабинета баар. Манна көмөҕө наадыйар, адаптация ааһар, доруобуйаларыгар хааччахтаах оҕолор киирэллэр. Буруйу оҥорууга сүрүннээн уорууга кыттыһыы, 9 чаас кэнниттэн улахан киһитэ суох уулуссаҕа сылдьыылара, токсикоманияҕа убаныылара бэлиэтэнэр.
Болҕомтобутун саастарын ситэ илик 12 – 17 саастаах кыргыттар хат буолууларыгар ууруохпутун наада. Психологтар үөрэтэн оҥорбут түмүктэрэ маннык: саастарын ситэ илик кыргыттар уһун сынньалаҥ уонна төрөппүттэрэ өр кэмҥэ бэйэлэрин хаалларалларыттан, ол аата көрүүтэ суохтарыттан хат буолаллар эбит. Бу оҕолор үксэ ыал мааны, көрүүлээх оҕолоро, үстэн сэттэҕэ дылы элбэх оҕолоох ыаллар. Үөрэхтэригэр бары ситиһэллэр, оскуола тэрээһинигэр кытталлар, бары дьарыктаах оҕолор. Доруобуйалара үөрэнэргэ эппиэттиир, эйэҕэстэр, кэпсэтинньэҥнэр, диагностика көрдөрөрүнэн уйулҕалара ыһыллыбатах оҕолор. Сүрүннээн аҕыйах үөрэнээччилээх оскуолаларга тахсар. Сахаҕа половой өттүнэн иитии темата кэпсэтиигэ ыарахан, бобуулаах курдуга мэһэйдиир. Анал үөрэхтээх специалистар суохтара үлэни атахтыыр. Онтон кыргыттарбыт аһаҕастык сылдьаллара, сэмэлэммэттэрэ соччо үчүгэйэ суох быһыы.
Сүрүн биричиинэтэ туохха баарый диэн ырыттыбыт. Манна төрөппүттэр өттүлэриттэн сөптөөх болҕомто ууруллубата, материальнай өттүгэр охтуу, төрөппүт уонна оҕо икки ардыгар истиҥ сыһыан суоҕа бэлиэтэнэр. Оҕолор ситэри аһыллыбаттар, дьиэҕэ, оскуолаҕа даҕаны. Онтон сылтаан оҕолорбут соҕотохсуйаллар, кыһалҕаларын эппэттэр. Хас оскуола аайы дьиэ кэргэн сыһыаннаһыытын, психология чаастара курдук эбии үөрэх булгуччу наадалааҕа көстөр. Толорута суох дьиэ кэргэн, ол эбэтэр «иккистээн ыал буолуу», соҕотох ийэлэр, ыал аҕата оҕону иитиигэ кыттыспата – оҕолорбутугар эчэйиини аҕаларын бары өйдүөх тустаахпыт. Профилактика кыра саастан саҕаланар. Манна сөптөөх программа көстөрө, эдэр ийэлэргэ оскуолалар, аҕа кулуубун үлэтэ сайдарыгар баҕарыллар. Билигин дьон психологическай көмө туһалааҕын өйдөөн үгүс төрөппүт, оҕолор даҕаны психологтарга сылдьаллар, көмө ылаллар. Ол да буоллар үөрэхтээх психологтар син биир улууска тиийбэттэр. Улуус оскуолатын психологтарын ахсааныгар 427-лии оҕо, төрөппүт, педагог тиксэр буоллаҕына, Ытык Күөл түөрт оскуола психологтарыгар 610-нуу оҕо тиксэр, манан көрдөххө хайдах да кыаллыбат», — диэтэ. Этии быһыытынан оҕолорго өйдөтөр, сырдатар үлэни тэрийиини, уолу, кыыһы туспа мунньан кэпсэтиини, оскуола уонна балыыһа өттүттэн бииргэ холбоһон үлэлиэххэ наада диэн киллэрдэ.
Салгыы Октябрьскай нэһилиэк баһылыгын солбуйааччы Дария Николаевна Обоюкина иһитиннэрии оҥордо. Нэһилиэккэ иһэр-аһыыр үс ыал учуокка турар эбит. Соторутааҕыта орто оскуола, оҕо саадын психологтара түмсүүлээх мунньах ыыппыттар. Ол онно оҥоһуллубут ырытыыга олоҕуран, билигин учуокка турар төрөппүттэр оҕо эрдэхтэринэ сөптөөх иитиини ылбатахтара сүрүн биричиинэ буоларын туһунан эттэ. Онон оҕо саастан сөптөөх иитиини биэрэн, оҕо төрөппүтүн кытта биир дьарыктаах буоларыгар түмсүү тэрийиэхтээхпит диэн эттэ.
М.М.Соров иһитиннэрии кэнниттэн: «Октябрьскай нэһилиэккэ буруйу оҥоруу былырыыҥҥы көрдөрүүнү кытта тэҥ. Нэһилиэк чөл олох эйгэтин тутуһар зона буолара сокуонунан бигэргэннэ. Ыччаттары патриотическай иитиигэ үтүө холобур буолара элбэх», — диэн бэлиэтээтэ. Салгыы биир санаанан өссө күүскэ үлэлээн балаһыанньа тупсуоҕар эрэлин биллэрдэ.
Маны тэҥэ ырытыылаах иһитиннэриини Дьохсоҕон нэһилиэгин баһылыга П.Е.Захаров, улуустааҕы үлэлээх буолуу киинин салайааччыта Н.Г.Дарбасова, улуустааҕы үөрэх управлениетын отделын салайааччыта В.И.Колодезникова уо.д.а. оҥордулар. Улуустааҕы «Эрэл» киин салайааччыта Е.Н.Дедюкина учуокка 10 сылы быһа турар төрөппүттэр баалларын, ол аата үлэ ситэтэ суох ыытылларын бэлиэтээтэ. Салгыы кини рейдэҕэ сылдьарга уматыкка үп-харчы тиийбэтэ, полиция үлэһиттэрэ сороҕор тэҥҥэ сылдьыбаттарын, онон быһаччы миэрэ ыларга ыарахаттардаах буоларын эттэ. Иһэр-аһыыр төрөппүттэри арыгыларын эмтэтэллэригэр олохтоох дьаһалта үп-харчы көрүнэригэр этии оҥордо. Маны таһынан «Эрэл» кииҥҥэ олорор оҕолорго учууталлар, бииргэ үөрэнэр кылааһынньыктарын да өттүлэриттэн мөкү көстүү тахсарын бэлиэтээтэ. Нэһилиэк салалтата, оскуола дьаһалтата дьиэ кэргэн өттүнэн кыһалҕаланар оҕолору эрдэттэн биллэрэргит буоллар диэн эттэ. Елена Николаевна быйыл киин иһинэн бэйэ бэйэҕэ көмөлөһүү «Надежда» агентствоны тэрийэр санаалааҕын иһитиннэрдэ. Манна анал диспетчер тутан, үлэтэ суох дьоммутугар быстах үлэнэн (муус ылыыта, мас хайытыыта, дьиэ-уот сууйуута уо.д.а.) хааччыйарга, дьиэ кэргэҥҥэ дохуот киллэргэ көмөлөһүө этибит, — диэн эттэ.
Ити курдук мунньахха улуус бүгүҥҥү күннээҕи социальнай өттүнэн балаһыанньата, хартыыната ырытылынна. Мунньах түмүгүнэн үлэлииргэ резолюция барылы ылылынна.
С.ХАЛГАЕВА.

Поделиться: