Тылы туттуу

113

Тылы туттуу судургута суох. Нуучча сэбиэскэй ытык суруйааччыта М.Н. Алексеев “Тылы туттуу, тылга үлэ – патриотизм дьыалата” диэбиттээх. Ити дириҥ ис хоһооно тылы туттууҥ, үлэҥ дойдугун, норуоккун таптыыргын кытта ситимнээх. Ол тапталыҥ суох, сойуҥу буоллаҕына, тылгын-өскүн дьалайбаккын. Оттон сөҕүрүйбэт сыралҕаннаах таптал эбит буоллаҕына, дойдуҥ, бар дьонуҥ иннилэригэр ытык иэскин өйдөөҥҥүн кичэйэҕин, кыһаллаҕын.
Бастатан, “былыргы” тылларга сыһыаным. “Былыргы, эргэрбит” тыллар туттар киһи тылын байыталлар, кини уруккуну өйдүүр, ааҕан да билэр, сахалыыга дириҥ силистээх киһи буоларын – култууратын көрдөрөллөр.
Иккиһинэн, нуорбалааһыҥҥа хабыллыбатах биитэр тыл үгэһиттэн туораан, нуорбаламмыт тылларга, көрүҥнэргэ (формаларга) сыһыаным. Учуонайдар да буоллаллар – биирдэм дьон, бар дьон үгэһигэр орооһон, сыыһа нуорбалаабыт тылларын төрүт көрүҥнэрин төнүннэриэх тустаахпыт дии саныыбын. Ааспыт үйэ 20-с-30-с сылларыгар, онтон кэлин да туттуллубут тыллары, көрүҥнэри тутта сылдьар киһини мин тыл үгэһин быспатах, ааҕар сайдыылаах киһи эбит диэн хайгыыбын. Холобур, иннэ оннугар иҥнэ, баһаам онн. баһаан, бэлэм онн. бэлэн, Махсыым онн. Махсыын, кырдьык онн. кирдик, үрүүмкэ онн. үрүүҥкэ, суумка онн. сууҥка диэтэхтэринэ, үөрэбин. Аныгы тыллары сахатытар эбэтэр саҥардыы сахатыппыт тылларын иилэ хабан ылар кэҕэн, сайаҕас дьону эмиэ хайгыыбын. Онтон үөрэбин. Тоҕо инньэ гынарым буолуой? Кинилэр, тыл үгэһин тутуһан, сөптөөх көрүҥү умуннарбакка саната сылдьаллар, саха тыла төрүт көрүҥүттэн тиэрэ уларыйбытын көннөрөллөр. Нуорбаһыттар итэҕэстэрин – нууччалыыттан ураты көрүҥнэммит тыллары төттөрү нууччалыы көрүҥнээбиттэрин сахатыталлар. Инньэ гынан нууччатытар суолларын бүөлүүллэр.
Тылы нуорбалааһын, таба суруйуу тылдьыта саха төрүт тылын төрүкү көрүҥүн уларытар, умуннарар; сахатытыы ситиһиилэрин харыстаабат түбэлтэлэрэ элбэхтэр. Олор саха тылын билиигэ, үөрэтиигэ, сааһылааһыҥҥа, үйэтитиигэ охсуулаахтар. КИТ – сатабыла суох улахан күүс. Ботуруйуот дьон тэрилтэлэрэ буоллаҕына, саха муммут-тэммит тылын сөпкө нуорбалыырга, сааһылыырга көмөтө улахан буолар кыахтаах. Ол кыаҕын муҥутуурдук туһаныахтаах, тыл төрүт көрүҥнэрин сүтэрбэт туһугар Ил Түмэҥҥэ, Ил Дархаҥҥа тиийэ күүскэ туруорсуохтаах. Оннук түбэлтэлэртэн:
Иэйиэхсит диэн тыл – аһыылаах тыл. Иэйиэхсит (иэй+иэх+сит) диэн -иэх сыһыарыынан үөскээбитэ көстө сылдьар аат туохтууртан үөскээбит тыл кылгаан сылдьара саарабыла суох. Суруйааччылар туттууларын көрдөххө, илин улуустарга эрдэ кылгаабыт эрээри, билигин да Иэйиэхсит диир, тылы толору көрүҥүнэн саҥарар, тыл төрүт өйдөбүлүн илдьэ сылдьар улуустар, дьоннор бааллар. Иэй+эх+сит оннук илдьэ сылдьар өйдөбүлэ суох.
БаһааН (бас+-аан) – баһааМ. (Саха тылыгар -аан сыһыарыынан үөскээбит тыллар бааллар. Оттон -аам сыһыарыынан үөскээбит тыл, киһи билэринэн, саха тылыгар суох. Дассыан Н.С. Григорьев да оннук үөрэтэрэ. Сурук тылын кэпсэтии тылыттан тэйитии түмүгэр баһааН диэн тыл Саха сирин түөлбэлэрин үгүс өттүгэр сүппүт. Ол тыл төрдүн муннарар улахан сүтүк буолар. Бүлүүлэр саҥаларыгар дэҥ көстүтэлиир. Тыл туохтан туох сыһыарыынан үөскээбитэ көстө сылдьыахтаах. Саха тылыгар -аам сыһыарыынан үөскээбит тыл суох эбит буоллаҕына, -аан сыһыарыынан – баар: туһаан (тус+-аай+-аан), дабаан (дабай+аан), дуораан (дуорай+-аан), уһуйаан (уһуй+-аан), атаан (ат+-аан), ахсаан (аах+-ыс+-аан), сахсаан (сах+-сый+-аан), уксаан (ук+-ус+-аан), тыксаан (тык+-ыс+-аан), хороон (хор+оон), чуораан (чуор+аан), үүрээн-аараан (үүр+-ээн), Омойоон (омой+-оон) Үчүгэй Үөдүйээн (үөдүй+-ээн) уо.д.а.
БэлэН – бэлэМ. Билиҥҥи моҕоллор, бүлүүлэргэ онон-манан ордон сылдьарын курдук, бэлэН дииллэр. Ол аата бу тыл төрдө бэлэМ буолбакка бэлэН диэн буолара, моҕол тылыттан ситимнээҕэ тахсан кэлбэт дуо? Эмиэ сурук тылын кэпсэтии тылыттан тэйитии түмүгэр тыл бүтүүтүнээҕи Н М-ҥа уларыйбыт. Ону дорҕоон эрэ аралдьыһыытын курдук мээнэ көрөн, “нуорбаламмыт да – нуорбаламмыт” диэн кэбиһэр табыллыбат. Бу – төрүт көрүҥэ харыстаныахтаах тыл. Ол билигин бүлүүлэр саҥаларыгар эрэ онон-манан ордон сылдьар да буоллаҕына – тыл төрүт көрүҥүн тутан сылдьарын быһыытынан, нуорбалыырга сокуоннай төрүт буолар.
Кырылыйар кырдьык – кыларыйар кырдьык. Кыларыйар диэн тыл суолтата “Кылаана да кыларыйбатах” – кыратык да элэйбэтэх, ньиччэрийбэтэх, сынтарыйбатах, ойдубатах, алдьамматах” диэн этииттэн өйдөнөр. Ол аата “кыларыйар кырдьык” итэҕэстээх, оччото суох кырдьык буолар… Оттон кырылыччы көрбүт харахтаах диэн эрилкэй сытыы харахтаах киһини ойуулаан, хайҕаан этэллэр. Оччотугар Кырылыйар кырдьык диэммит алҕас уларыйан сылдьар буолуон сөп. Ол – мунааҕа суох, ырылыччы көстөр чахчылаах кырдьык диэн буолуохтаах. Ол билигин умнуллубут да буоллар, тыл суолтата чуолкайа үчүгэй, тириэриэххэ сөп.
Аҕата-ийэтэ, төрдө-ууһа биллибит оҕону аҕата-ийэтэ биллибэт дии сылдьар табыллыбат, мээнэ нуорбалаан муннарбыт тылларын төрүт көрүҥнэрин булуталаан, төнүннэрэр үлэ барыахтаах.
М – Н. Нуучча тыла сахатыйыытыгар дьон аатын, араспаанньатын инники Н дорҕооно М-ҥа уларыйара. Ол билигин нууччалыытыгар төннөрө илэ буолла, сорохпут эрэ тыл ордук сахатыйбыт көрүҥүнэн саҥарар: Микиитэ, Микииппэр, Микиитин Миэстэр. Кэбэҕэстик нууччатыйар саастаах уонна эдэр өттүбүт: Никиитэ, Никииппэр, Никиитин, Нээстээр, Ниэстэр диир. Сахалыы ис турукпут тулхатыйан, саҥарыы, тылы сахатытыы үгэһэ нууччатыйыыга хотторо турар. Ол нуучча тылыгар көһүөхтээх тылга алдьатыылааҕа, кутталлааҕа биллэр. Онон үөрэхтээх киһи, суруналыыс тыл үгэһин ытыктыах, билиэх тустаах. Нуучча тылын сахатытартан саатыа, нуорбаламматах тыл диэн тутурҕаныа суохтаах. Өксөкүлээх, биир тылы омук-омук атын-атыннык саҥарарын, нуучча тыла омук тылларын киһи билбэт гына уларытарын, ол мээнэ буолбатын, тыл сокуоннарыгар олоҕурарын туһунан эппитэ омукка барытыгар баар көстүү. Биһиэхэ тирэх буолуохтаах. Саха киһитэ сахалыы саҥарар иэстээҕин умнуо суохтаах. Тылы, этиини нууччатытар буоллаҕына, норуотугар куһаҕаны оҥорорун өйдүөхтээх. Саха тылын харыстыыр тосхолу аан маҥнайгы ытык-сибэтиэй иэспит быһыытынан ылыныахтаахпыт. Кэлэктииптэр туора турбатыннар.
Т.б.х. М.П.АЛЕКСЕЕВ–Дапсы.

 

Поделиться: