Улуу олоҥхобут тула санаалар

427

Былыр саха олоҥхотун улаханын-кыратын хас түүн толороллорунан көрөн быһаарар этилэр. Биир түүн толоруллар олоҥхону кыра олоҥхо ахсааныгар киллэрэр эбиттэр. Икки түүн толоруллар олоҥхону орто олоҥхо диэн ааттыыллара, онтон үс уонна онтон элбэх түүн устата толоруллар олоҥхону улахан олоҥхонон ааҕар этилэр диэн суруйаллар. В.Л.Серошевскай суруйарынан И.А.Худяков информатора Манчаары ый устата толоруллар олоҥхону билэбин диэн этэр эбит. Олоҥхону, А.Е.Кулаковсêай суруйарынан, кыһын бэрт эрдэттэн сарсыардааҥҥы ууга диэри (предутренний сон) 13-14 чаас устата толороллор эбит. Түүҥҥү кэмҥэ оло²хо ордук тахсыылаахтык толоруллар диэн үгүс олоҥхоһуттар этэллэр эбит. Дьааҥы олоҥхоһута А.Н. Томскай-Оһохтоох олоҥхо толоруллар кэмин туһунан бу курдук этэр: “Оло²хо хараҥа бириэмэҕэ олоҥхолоноро ордук, оччоҕо олоҥхоҕо туох этиллэрин хараххар илэ көрөр курдук буолаҕын, онтон сырдыкка олоҥхоҥ ис хоһоонун хараҥаҕа истэр курдук ис дьиҥинэн ылыммаккын, ол иһин олоҥхону киэһэ аһылык кэнниттэн арыый эрдэ аһаан баран истии буолар” (В.В.Илларионов. Дьааҥы олоҥхоһуттарын үгэстэрэ. Дьокуускай: Бичик, 2006, с. 17).
Атын түүр тыллаах омуктар суруйалларынан, холобур, хакаастар алыптыã нымахтарын эмиэ түүн, сарыардааҥҥы күн тахсыар эрэ диэри, толороллор эбит. Ону кинилэр күннээххэ эпос геройа суолуттан-ииһиттэн туораан хаалыан сөптөөх диэн быһаараллар эбит. Өскөтүн толорооччуну күн тахсыыта мэһэйдээтэҕинэ, түннүгү-үөлэһи бүөлүүр идэлээхтэр эбит уонна нымахтарын хайаан да тиһэҕэр тириэрдэ толорон эрэ баран тохтууллар эбит. “Согласно хонгорским традициям, алыптыг нымахи всегда исполняются ночью, с вечера до утра. Днем сказитель и душа эпического героя могут сбиться с пути и заблудиться. Если рапсода захватил рассвет, то закрывали дымовое отверствие юрты или окна дома, чтобы он мог закончить произведение.” (В.Я. Бутанаев, И.И. Бутанаева. Мир хонгорского (хакасского) фольклора. Абакан, 2008, стр. 11).
Манна даҕатан этэр буоллахха аан дойду атын да омуктара эпическэй айымньыларын үксүгэр түүҥҥү, хараҥа эрэ бириэмэҕэ толороллор эбит. Ол курдук буряттар улигердарын, эбэҥкилэр нимнгаканнарын, эбээннэр ньымкааннарын, долганнар олонгколорун эмиэ түүҥҥү эрэ өттүгэр толорор идэлээхтэр эбит. Ким да, туох да мэһэйдээбэт кэмигэр ордук тахсыылаахтык, илэ көрөн олорор курдук толоруллар диэн этэллэр эбит.
Өссө олоҥхо кээмэйин хас үйэлээх, көлүөнэлээх буоларынан быһаарыахха сөп курдук. Күн бүгүн бэчээттэммитинэн, сурукка киирбитинэн саамай улахана үс үйэлээх олоҥхолор бааллар. Ол курдук И.А. Худяков сурукка киллэрбит «Хаан Дьаргыстай» диэн олоҥхото, Р.П.Алексеев “Алаатыыр Ала Туйгуна” үс үйэлээх олоҥхолор буолаллар. Маннык олоҥхолорго үс көлүөнэ бухатыырдар сырыылара, охсуһуулара ойууланар. «Хаан Дьаргыстайга» үс көлүөнэ бухаòыыр, Үрүҥ Уолан, кини уола Күүстээх киһи Көнчүө Бөҕө, ол кэннэ Көнчүө Бөҕө уола Хаан Дьаргыстай мүччүргэннээх сырыылара кэпсэнэр. Онтон «Алаатыыр Ала Туйгуҥҥа» бухатыырдар Кыыс Ньургун, кини уола Ала Туйгун уонна Ала Туйгун уола Дьоруо Бөҕө хорсун, хоодуот сырыылара кэпсэнэр. Онтон Чурапчы Хадаарын олоҥхоһута Иннокентий Гурьевич Теплоухов-Тимофеев үтэ гынан бэрт үгүстүк олоҥхолообут «Куруубай хааннаах Кулун Куллустуур» диэн олоҥхото ситэ сайдыбатах үс үйэлээх олоҥхо буолар. Манна бастаан Кулун Куллустуур уонна Күн Толомон Ньургустай сырыылара, онтон кинилэр уоллара Догуобай торуоскалаах Босхоҥоллой Мүлгүн сырыыта, онтон кэлин Куллустуурдаах орто уолларын Ытык Суйулаа кыыһа Айбаҥса удаҕан сырыыта саҕаланан иһэн бүтэн хаалар. Олоҥхоһут бу олоҥхону уһатан олоҥхолоотохпуна үс түүннээх күн олоҥхолуур этим диэн ахтар. Онон үс үйэлээх, көлүөнэлээх олоҥхо үс түүнтэн итэҕэһэ суох толоруллар буолуон сөп курдуга тахсар. Чинчийээччилэр суруйан хаалларбыттарынан маннык үс үйэлээх олоҥхолор былыр син балачча элбэх эбиттэр.
Эбэҥкилэр “Иркисмондя бухатыыр” диэн нимнгаканнара түөрт үйэлээх, көлүөнэлээх эпическэй айымньы буолар. Ол курдук, бу Н.Г. Трофимов нимнгаканыгар аан бастаан Иркисмондя бухатыыр сырыыта, онтон кини уолун Коколдон бухатыыр кэлиитэ-барыыта, онтон кэлин кини сиэнин Хуркокчон бухатыыр хорсун-хоодуот сырыыта ойууланаллар. Онтон тиһэҕэр автор төрдүс көлүөнэ бухатыыр, Иркисмондя бухатыыр хос сиэнэ, Денукчон бухатыыр, олоҕун-дьаһаҕын, сырыытын эбии суруйан биэрэр.
Хакаастар алыптыг нымахтара саамай улаханнара үс көлүөнэттэн ордуо суохтаах эбит. Көҥүллэммэт эбит. «Согласно традиции, сюжет алыптыг нымаха (богатырского эпоса) не должен превышать жизни трех поколений богатыря, иначе, по представлениям хакасов, исполнитель подвергает опасности свою судьбу» (В.Я. Бутанаев, И.И. Бутанаева. Мир хонгорского (хакасского) фольклора. Абакан, 2008, стр. 10).
Киргизтэр «Манастара» эмиэ үс үйэлээх айымньы буолар. Айымньы бастакы чааһыгар Манас, иккис чааһыгар Семетей диэн Манас уолун, үһүс чааһыгар Сейтек диэн Манас сиэнин хорсун-хоодуот сырыылара, киргизтэри түмэр иһин салгыы охсуһуулара кэпсэнэр.
Башкирдар “Урал баатырдара” эмиэ үс үйэлээх айымньы. Бу айымньыга бастаан Янбирде уонна Янбика тустарынан кэпсэнэр, онтон кинилэр оҕолоро Шульган уонна Урал Баатыр сырыылара, ол кэнниттэн Урал оҕолорун Яйык, Нугуш уонна Идель, ону кытта Шульган уола Сакмар сырыылара ойууланар. Башкирдар эпостара “Урал баатыр” суоñ-соҕотох биир эрэ варианнаах. Бу айымньыны башкир кырдьаҕастара кимиэхэ даҕаны мээнэ кэпсээбэттэр эбит. Бу туһунан маннык суруйаллар: «Являясь сакральным текстом, эпос был недоступен для непосвященных, воспроизводили его только в определенное время, в определенном месте и только в случаях сакральных праздников. По поводу недоступности для не посвященных сведений космогонического характера известный исследователь мифологии Л. Леви-Брюль писал, что «те, кому известны наиболее значимые мифы, никогда не дают белым ни малейшего повода заподозрить существование этого огромного туземного мышления, что эти вещи остаются для белых совершенно неизвестными. Старые хранители тайных знаний сидят в селении, немые, как сфинксы, и решают, в какой мере они могут, не навлекая опасности, доверить знания предков молодому поколению и в какой именно момент эта передача тайн может оказаться наиболее благоприятной. Если эти обстоятельства не оказываются, на взгляд стариков, достаточно благоприятными, то тайны умирают вместе с ними, хотя они умирают и не без скорби, что не сумели передать свои тайные познания остающимся, так как без этих знаний племя обречено на угасание» (Л. Леви-Брюль. Первобытная мифология. Мифический мир австралийцев и папуасов. М., 2012, стр. 12-13). Эти же закономерности работали и в случае с эпосом «Урал батыр», который в силу сакральности содержания долгие годы оставался неизвестным, пока его не зафиксировал выдающийся собиратель башкирского фольклора М. Бурангулов. Можно сказать, что башкирам повезло, что М. Бурангулов оказался в нужное время в нужном месте и сумел внушить башкирским старикам – носителям тайного знания – доверие и те рассказали ему содержание эпоса.
Этот эпос, подобно святыне всех мусульман Корану, не имеет версий, вариантов, т.е. сохранился только в одном единственном тексте. Дошедшие до нас некоторые фольклорные произведения, которые также называются «Урал батыр» являются сказками или легендами, сохранившими определенные мифологические мотивы». (З.Г. Аминев. Эпос «Урал батыр»: семантика образов и мотивов. Уфа: РИЦ БашГУ, 2015. – С. 5-6).
Онон башкирдар «Урал батыр» диэн эпостарын 1910 сыллаахха фольклорист Мухаметша Бурангулов башкирдар түҥ былыргыларын, кистэлэҥ билиилэрин үчүгэйдик билэр икки ытык кырдьаҕастартан – Габит Аргынбаевтан (1852-1921) уонна Хамит Альмухаметовтан (1861-1923) суруйан бэчээккэ таһаартарбыт.
Аны туран үстэн ордук үйэлээх олоҥхо былыр сахаларга баар этэ дуо диэн боппуруос туруордахха, баар эбит диэн эппиэттиэххэ сөп. Ол курдук, «Муома олоҥхолоро» диэн «Саха боотурдара» серия 4 туомугар олоҥхоһут Черов Иван Васильевич олоҥхолорун испииһэгэ баар. Онно кини «Халлаан уола Хаарылла Мохсоҕол, ырыа кыыс Куоҕайдаан балыстаах» диэн олоҥхото төрдө тоҕус үйэлээх олоҥхо этэ диэн суруллубут. (Муома олоҥхолоро. 4 том, Дьокуускай: Бичик, 2004. – С. 237).
Бу туһунан И.С. Эверстов ахтарынан, Суруурбуур Охонооһой диэн Сартаҥ олоҥхоһута: “Олоҥхо диэн дьиҥнээх буолбатах, кинини киһи бэйэтэ өйүттэн айар, олоҥхо бухатыырын оҕолоро улаатан, бухатыыр буолан иһэллэр. Ону төһө баҕарар ырыта туруохха сөп”, — диэн кэпсиир эбит. Дьэ ол түмүгэр икки, үс үйэлээх, ол аата хас да көлүөнэ бухатыырдар олохторун көрдөрөр, олоҥхолор баар буолбуттара диэн быһаарар эбит. Бу элбэхтэн биир быһаарыы.
Саха олоҥхото үксэ биир үйэлээх уонна биир киэһэ толоруллар олоҥхо буолар эбит. Холобура, “Кыыс Дэбилийэ” оло²хо биир үйэлээх, 4969 хоһоонунан строкалаах тэттик олоҥхо.
Икки үйэлээх олоҥхолорго киириэхтэрин сөп, холобура, Бүлүү олоҥхоһутун Василий Осипович Каратаев “Модун Эр Соҕотох” диэн олоҥхото. Бу олоҥхоҕо Модун Эр Соҕотох уонна кини уола Көмүс Кыырыктай бухатыыр сырыылара ойууланар. Бу олоҥхо 6377 хоһоонунан строкалаах. С.В. Ястремскай хомуйан бэчээттэппит Г.Н.Свинобоев “Баһымньы Баатыр” диэн олоҥхото эмиэ икки үйэлээх оло²хо буолар. Манна Эр Соҕотох уонна кини уола Баһымньы Баатыр сырыылара кэпсэнэр. Э.К. Пекарскай хомуйан бэчээккэ таһаарбыт Таатта олоҥхоһутун Н.Т. Абрамов “Өлбөт Бэргэн” диэн олоҥхото эмиэ икки үйэлээх олоҥхо. Бу олоҥхоҕо Оҕо Тулаайах уонна кини уола Өлбөт Бэргэн хорсун-хоодуот сырыылара ойууланар. В.Л. Приклонскай хомуйан таһаартарбыт “Эр Соҕотох” диэн олоҥхото эмиэ икки үйэлээх олоҥхо ахсааныгар киирэр. Кини олоҥхотугар Эр Соҕотох уонна кини уола Эйиэнтэй Бэргэн бухатыырдыы сырыылара ойууланар, кэпсэнэр.
Онон биир үйэлээх олоҥхону кыра оло²хо ахсааныгар киллэриэххэ сөп, икки үйэлээх олоҥхону ортоку олоҥхолор ахсааннарыгар киллэрэр буоллахха, үстэн ордук үйэлээх олоҥхолору улахан, бөдөҥ олоҥхолорунан ааҕыахха сөп буолан тахсар.
Аны туран оло²хо оччо-бачча үйэлээх уонна оччо-бачча олохтоох диэн этэллэрин арааран өйдүөххэ наадалаах курдук. Олоҕо диэн, сорохтор өйдүүллэринэн, хас түүн олорон толоруллара ааттанар курдук. Тааттаҕа Ньаллыр Татаринов диэн улахан олоҥхоһут киһи олорон ааспыта диэн суруйар краевед Е.Д.Андросов «Таатта олоҥхоһуттара уонна ырыаһыттара” диэн кинигэтин бастакы чааһыгар. Кини олоҥхолоруттан «Ыҥырҕаннаах Ытык Нуоҕай» диэн олоҥхото ордук киэҥник биллэр эбит. Бу олоҥхо тоҕус түүннээх күн устата тохтообокко ылланар, ол аата тоҕус олоххо дылы ылланар олоҥхо этэ диэн Е.Д.Андросов суруйар. Бу олоҥхону бэрт аҕыйах киһи тулуйан истэрэ, оннук дьулаан, илбистээх тыллаах-өстөөх олоҥхо эбитэ үһү. (Андросов Е.Д. Таатта олоҥхоһуттара уонна ырыаһыттара. Бастакы чааһа. Дьокуускай: Ситим, 1993. – С. 11). Ол эрээри олоҥхо олоҕун бу олоҥхоҕо хас бухатыыр олоҕо ойууланарынан быһаарыаõха сөп курдук. Ол курдук Т.В.Захаров-Чээбий “Ала-Булкун” диэн олоҥхотун икки олохтоох оло²хо диэн ааттыахха сөп. Бу олоҥхоҕо икки ини-бии бухатыырдар олохторо-дьаһахтара, кинилэр сырыылара кэпсэнэр. Оло²хо бастакы чааһыгар убай киһи Ала Булкун сырыыта, кэргэн ылыыта кэпсэнэр, онтон иккис чааһыгар инитэ Очуллаан Чочуллаан бухатыыр олоҕо, охсуһуута, кэргэн булан кэлиитэ сэһэргэнэр. Онон биир көлүөнэ бухатыырдар олохторо ойууланар. Ол иһин икки үйэлээх диэбэккэ, икки олохтоох олоҥхо диир табыгастаах. Оччотугар долганнар Н.П. Христофоров-Мочуора “Мөрүөдэн Мэргэн бухатыыр” диэн ырыалаах олонгкотун чинчийээччилэр этэллэрин курдук алта үйэлээх диэбэккэ, үс үйэлээх алта олохтоох ырыалаах олонгко буолар диэн этиэххэ сөп. Бу олонгкоҕо Мөрүөдэн Мэргэн, кини уолун Эрчимнээх Үөдүрмэ уонна кини түөрт сиэннэрин олохторо, сырыылара эпическэй айымньы алта тус-туһунан чаастарыгар сэһэргэнэр.
Таатта сиригэр-уотугар балайда киэҥник тарҕаммыт Дьүлэй олоҥхоһуттарын биллэр-көстөр олоҥхолоро “Удаҕаттар Уолумар Айгыр икки”, “Элик боотур Ньыгыл боотур икки” эмиэ икки олохтоох олоҥхолор ахсааннарыгар киириэхтэрин сөп курдук. Бу олоҥхолорго аҕас-балыстыылар уонна ини-биилэр тус-туһунан дьылҕалара ойууланар.
Аны кэлин олоҥхо улаханын-кыратын хоһоонунан строкатын ахсаанынан быһаарар уонна онон атын норуоттар эпостарын кытта тэҥнээн көрөр буоллулар. Олоҥхо текстин хоһоон форматыгар киллэрии П.А. Ойуунускай сурукка киллэрбит олоҥхолоруттан эрэ саҕаламмыта. Ол иннинэ олоҥхону хомуйааччылар уонна бэчээккэ бэлэмнээччилэр сэһэргиир киэбинэн, кэпсээн, сэһэн бэрээдэгинэн сурукка киллэрбиттэрэ. Б¸тлингк, Худяков, Пекарскай, Ястремскай курдук олоҥхону чинчийээччилэргэ уонна да атын политическай сыылынайдарга, кинилэргэ олоҥхону суруйан биэрээччилэр, олохтоох сахалар, олоҥхону сэһэн, остуоруйа киэбинэн суруйан биэрэр этилэр.
Оччотугар киргиистэр “Манаастара” 550000 хоһоонунан строкаттан турар уонна бу кээмэйинэн аан дойдуга саамай улахан эпическэй айымньы буолар. Сорох киргиис омук фольклорун чинчийээччилэр “Манас” биир мөлүйүөнтэн тахса хоһоонунан строкалаах уонна алта ый устата да толоруллуон сөп диэн этэллэр. Иккис миэстэҕэ индийскэй эпос “Махабхарата” турар. Бу айымньы 200000 хоһоонунан строкалаах. Онтон Фирдоуси “Шахнаме” диэн поэмата 100000 хоһоонунан строкалаах уонна үһүс миэстэҕэ турар.

Ол кэнниттэн хоһоонунан строкатын ахсаанынан Уус Алдан олоҥхоһута Р.П.Алексеев “Алаатыыр Ала Туйгун” үс үйэлээх олоҥхото аан дойдуга төрдүс миэстэҕэ турар. Бу олоҥхо бастакы суругунан варианыгар 52 тыһыынчаттан тахса хоһоонунан строкалаах этэ. Бу кэнники үс кинигэ буолан тахсыбыт варианыгар бу олоҥхо 50209 хоһоонунан строкалаах. Бу айымньылар кэннилэриттэн 48000 хоһоонунан строкалаах индийскэй эпос “Рамаяна” буолар.
Тэҥнээн көрөргө, холобура: П.А. Ойуунускай “Дьулуруйар Ньургун Боотура” – 36600, Д.М. Говоров “Бүдүрүйбэт Мүлдьү Бөҕөтө” – 19413, эхирит-булагаттар “Гэсэрдэрэ” – 22074, “Эренсейдэрэ” – 9521, алтайдар “Маадай Харалара” – 7738, башкирдар «Урал Баатырдара» — 4665, финнэр «Калевалалара» — 16039, Гомер “Илиадата” – 15689, “Одиссеята” — 12106 хоһоонунан строкалаахтар.
Олоҥхону хоһоонунан строкатын ахсаанынан кээмэйин быһаарыы биир маннык ыараханнаах, моһуоктаах. Олоҥхо сорох чааһа үксүгэр сэһэргиир киэбинэн бэриллэр, онтон персонажтара ыллыыллар, ол иһин хоһоон киэбинэн суруллара судургу уонна онуоха сөп түбэһэр. Инньэ гынан, холобур, К.Г. Оруоһун “Дьулуруйар Ньургун Боотур”, И.Г. Теплоухов-Тимофеев “Куруубай хааннаах Кулун Куллустуур”, Д.А.Томская “Үчүгэй Үөдьүгүйээн уонна Куһаҕан Ходьугур” диэн олоҥхолоро сэһэн уонна хоһоон киэбинэн солбуйса суруллубут буоланнар кээмэйдэрэ хоһоон строкаларын ахсаанынан ааҕыллыбаттар. Ону таһынан, билигин даҕаны бэрт үгүс олоҥхо биир кэлим, сэһэргиир бэрээдэгинэн суруллан сыталлар (сплошным текстом).
Ол үрдүнэн И.В.Пухов, Г.У. Эргис үлэлэригэр олоҕуран 5-6 тыһыынчаҕа диэри хоһоонунан строкалаах олоҥхолору кыра олоҥхо ахсааныгар киллэриэххэ сөп. Онтон 6-15 тыһыынчаҕа диэри хоһоонунан строкалаах олоҥхолору орто олоҥхо ахсааныгар, онтон үөһээ хоһоонунан строкалаах олоҥхолору бөдөҥ, улахан олоҥхолор ахсааннарыгар киллэриэххэ сөп. Олоҥхолору бу маннык араартааһын бэйэ-бэйэлэрин ситэрсэн-толорсон биэрэллэр. Аҥардас биир эрэ өттүттэн олоҥхону сыаналааһын татым (аҥардас хас түүн толороллорунан дуу, хас строкалааҕынан дуу, эбэтэр хас үйэлээх олоҥхо буоларынан дуу). Олоҥхо хаачыстыбата, суолтата, кыаҕа, дириҥэ бу үс суол ыкса ситимнээхтик, сатабыллаахтык аттарыллыбыттарыттан быһаччы тутулуктаах буолуон сөп.
Аны туран биир манныгы бэлиэтиэҕи баҕарыллар. Биһиги олоҥхоһуттарбыт, атын омук толорооччуларыттан, биир сүрүн уратыларынан буолар эбит: кини олоҥхотун улахан дириҥ кистэлэҥнээх айымньы, билии, үөрэх, ол аата сакральнай айымньы курдук көрбөт, Айымньы ис хоһооно сөптөөх кэмҥэ, сөптөөх миэстэҕэ, сөптөөх дьоҥҥо эрэ итэҕэйиллэн, чып кистэлэҥинэн көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн иһиэхтээх диэн өйдөбүл суох курдук. “Саха киһитэ оҕуһугар олордо да олоҥхоһут, ырыаһыт” диэн өс хоһооно сахаҕа баар, олоҥхоһут “ыллыах, олоҥхолуох санаам киирдэ да дьону мунньан ылыах-олоҥхолуох тустаахпын” диэн санаанан салайтарар эбит. Ол иһин бэрт үтүмэн олоҥхо суруллан, тылбаастанан, бэчээттэнэн таҕыстаҕа, билигин даҕаны араас архыыптарга хараллан, муннüуллан сыттаҕа. Арай түҥ былыр туох эмэ буойуу-хаайыы баара эбитэ дуу, суоҕа эбитэ дуу? Ол туһунан сурукка-бичиккэ тиһэн ким да тугу да хаалларбыта суох. Ол туһунан биллиилээх эпосовеппыт, олоҥхону чинчийээччибит И.В. Пухов эмиэ этэн турар. Кини этэринэн: “Дореволюционные якуты не связывали с исполнением олонхо каких-либо обрядовых действий, придающих ему магический смысл, как произведению, имеющему какое-либо назначение, кроме художественного. Тем более этого нет у современных якутов” (Көр: Ефремов П. Е. “Долганское олонхо”, 29 сирэй).
Аны өссө биир боппуруоска тохтоон ааһар тоҕоостоох. Историк Семен Иванович Николаев-Сомоҕотто “Происхождение народа саха” диэн үлэтигэр бэлиэтииринэн былыргы сахалар олоҥхолорун “сатыы олоҥхо” уонна “аттаах олоҥхо” диэн араараллар эбит. “Сатыы олоҥхо” диэн түҥ быëыргы номохтору, сэһэннэри, үһүйээннэри, остуоруйалары ааттыыллар диэн этэр. “Сатыы олоҥхо” ылламмат, кинини кэпсииллэр, сэһэргииллэр эрэ. Онтон “аттаах оло²хо” диэн бу билиҥҥи биһиãè ылланар олоҥхобутун ааттыыллар эбит.
Бу боппуруоска саха олоҥхотун атын омуктар эпическэй айымньыларын кытта тэҥнээн көрөр бэрт интэриэһинэй. Холобура, Х.И. Дуткин “Эвенский фольклор” диэн үлэтигэр суруйарынан эбээннэр ньымкааннара эмиэ икки араастаах буолар эбит: “икэлкэн ньымкаан” (сказки с песнями) уонна “урумкун ньымкаан” (короткие сказки), ол-бу кыыл-сүөл, олох-дьаһах туһунан остуоруйалар. “Икэлкэн ньымкааннара” сорохторо бүтүннүү ылланар, сорохторугар персонажтар диалогтара, саҥалара эрэ ылланар эбит.
П.Е.Ефремов суруйарынан долганнар бэйэлэрин олонгколарын эмиэ “һатыы олонгко” уонна “ырыалаах олонгко” диэннэргэ араараллар эбит. Кинилэр “һатыы олонгколоругар” кэпсэнэр эрэ остуоруйалары киллэрэллэр эбит, онтон “ырыалаах олонгколоругар” эмиэ сахалар курдук геройдарын диалогтара, кэпсэтиилэрэ ылланар эрэ буоллаҕына киллэрэллэр эбит. “Ырыалаах олонгкону” ким барыта толорор бырааба суох. Ытыктанар, норуот билиммит эрэ киһитэ толорор эбит. “Һатыы олонгкону” ким барыта толороро көҥүл эбит.
Хакаастар эмиэ бэйэлэрин эпическэй айымньыларын, алыптыг-нымахтарын икки араастаах диэн этэллэр эбит: “аттаах нымах” (“конное сказание”) уонна “сатыы нымах” (пешее сказание”). Бастакылара хайаан да ылланар уонна музыкальнай инструменынан доҕуһуолланар эбит. Иккиһигэр айымньы ис хоһооно ырыата да, музыкальнай инструмена да суох арыллар, кэпсэнэр буоллаҕына.
Бу туһунан хакаас чинчийээччилэрэ бэйэлэрэ маннык суруйаллар: «Полностью выдержанное в традиционном стиле исполнение эпоса называется аттыг нымах – буквально «конное сказание». У хонгорцев, как и у тюрков Южной Сибири, музыкальные инструменты явно отождествлялись с ездовыми животными. Если же содержание эпоса передается без горлового пения и без сопровождения музыкальных инструментов, то такое произведение называется чазаг нымах – буквально «пешее сказание». При повествовании «по-пешему» богатырей на коней не садили. Идентичная манера исполнения бытовала среди монгольских сказителей, которые никогда не рассказывали богатырские эпопеи, а всегда пели под аккомпанемент музыкальных инструментов». (Бутанаев, Бутанаева, с. 18).
Сурукка киирбитэ суох гынан баран, сорох чинчийээччилэртэн ыйыталаһан биллэххэ, Верхоянскай олоҥхоһуттара сороҕор олоҥхолорун сытан эрэ остуоруйа курдук ырыата суох кэпсээн толороллор диэн этэллэр. Оччотугар кырдьык да “сатыы олонхо” курдук буолан тахсар. Холобура, Верхоянскай биир биллэр олоҥхоһута Д.А. Томская-Чаайка толорор олоҥхолорун сюжеттара үксүгэр саха биллэр остуоруйаларыгар олоҕураллар. Кини олоҥхолоро ол курдук “Үчүгэй Үөдьүгүйээн, Куһаҕан Ходьугур”, “Биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин”, “Мэник Мэнигийээн” уонна да атын саха остуоруйаларыгар олоҕурбуттара көстөр. Онон кини оло²холорун остуоруйа курдук кэпсээн да толоруохха сөп курдук. Бу боппуруос өссө да үөрэтиллиэн, санаа атастаһыллыан наада.
Бу уонна мантан да атын түгэннэргэ тохтоон олоҥхобут тула санаабытын үллэстэргэ ыҥырабын.

Василий ВИНОКУРОВ, ХИФУ философияҕа кафедратын доцена.

 

Поделиться: