Тыараһалар былаас отчуотун сүргэлэрэ көтөҕүллэн көрүстүлэр

285

Олунньу 13 – 15 күннэригэр Тааттаҕа СӨ Правительствотын отчуота республика Тутууга министрэ П.А.Аргунов салалталаах ыытылынна. Отчуоттуур бөлөх бастакы күн үлэтин икки хайысханан Тыараһа – Даайа Аммата, иккис Баайаҕа – Уолба үлэлээтэ. Эрдэлээн эттэхпинэ, Павел Анатольевич Аргунов таатталар кураторбыт буолбут. Лоп-бааччы саҥалаах, тыа сиригэр үөскээбит эдэр салайааччы мунньаҕы хайдах ыытарын, быһаарарын таатталар сөбүлээтилэр, ылыннылар. Онтон улууспутугар тутуу салаатыгар үтүө хамсааһын тахсыа диэн эрэнэрин улууспут баһылыга М.М.Соров биллэрдэ.
Быйылгы СӨ Бырабыыталыстыбатын отчуотун тыараһалар сүргэлэрэ көтөҕүллэн көрүстүлэр. Нэһилиэк түс-бас кырдьаҕас олохтоохторо инники эрээккэ олорон ыйытыылары оруннаахтык биэрдилэр. Быйыл отут сыллаах туруорсуулара – орто оскуола тутуута саҕаланан 2020 сылга үлэҕэ киирэрин туһунан тутуу миниистирэ бэйэтинэн иһитиннэрбитин ытыс тыаһынан доҕуһуоллаан махталларын биллэрдилэр. Эбиитин үтүө саҕалааһын ханыылаах дииллэринии, саҥа таас оскуоланы сэргэ киин квартальнай хочуолунай тутуллар. Хочуолунайга тэрилтэлэр эрэ буолбакка, чааһынай ыаллар эмиэ холбонор буолбуттар.
Педагогическай үлэ бэтэрээнэ, үгүс сылларга оскуола директорынан үлэлээбит П.П.Чехордун: «Оскуола тутуллан 2020 сыллаахха үлэҕэ киирэр буолбутуттан олохтоохтор сүргэбит улаханнык көтөҕүлүннэ. Ол эрээри тутууну ыытарга аукцион суол баарына эрдэ ыытыллара буоллар» диэн бастакынан ыйытта. Миниистир П.А.Аргунов: «44 №-дээх Федеральнай сокуон баар, онон син биир муус устарга контрактаһабыт. Суол баарына Бэстээххэ кулун тутарга матырыйаал бэлэмнээн кэбиһиэххэ наада. Паромунан тутуу матырыйаалын тиэйии ороскуотун ааҕан көрбүттэрэ саамай улааппыта 3% үрдүүр. Сваялары паромунан да аҕалыахха сөп», — диэтэ.
Павел Григорьев федеральнай суол кытыытыгар олороллорун, онно эбии хочуолунай үлэҕэ киирдэҕинэ төһө быыллаах буолуоҕун, Туора Күөл, Баайаҕа быылга олоробут диэн этэллэрин истэрин туһунан боппуруос көтөхтө. Маны тэҥэ дэриэбинэ олохтоохторо улахан бөх таһаарбаттарын, сүрүнэ балбаах буолуон сөбүн эттэ. Онон тыа сиригэр ый аайы бөх иһин коммунальнай өҥө курдук төлөбүр оҥорботторугар туруорсуу аҥардаах ыйытыы оҥордо.
Бу ыйытыыга П.А.Аргунов: «Саҥа тутуллар хочуол хаачыстыбата былыргы курдук буолбатах. Тулалыыр эйгэҕэ буортуну оҥорор быыл хайдах чоҕунан оттортон тутулуктаах. Харбалаах чоҕо хаачыстыбата үчүгэй уонна билиҥҥи хочуолларга быылы буортуну «тутардаах». Манна туруоруллар хочуоллар улахан промышленнай кээмэйдээх буолбатахтар. Коммунальнай өҥө курдук киирбит бөҕү-саҕы биэс региональнай оператор хомуйар. Олохпут-дьаһахпыт сыыйа тупсуохтаах. Бөх-сах хомуйарга табыгастаах буолуохтаах. Оччоҕуна нэһилиэктэргэ, куоракка бөх-сах ыһыллыа суоҕа этэ», — диэн быһаарда.
Орто оскуола директора П.В.Полус-кин бастатан туран оскуола тутуута ыытылларыттан улуус дьаһалтатыгар махтанарын биллэрдэ. Бастакы быра-йыагынан 2021 сыллаахха үлэҕэ киириэхтээх диэн этэ, билигин 2020 сылга киирэр буоллаҕына өссө үөрүүлээх суол буолбутун, тутуу миниистирэ тус хонтуруолгар ыларыҥ буоллар диэн баҕа санаатын эттэ. Иккиһинэн, оскуола ититиигэ улахан иэстээхтэрин, сорох объектарын сабан олороллорун иһитиннэрдэ. Кэлэр сылларга ОДьКХ тариба үтүө өттүгэр уларыйыан сөп дуо диэн ыйытта. Маныаха миниистир: «Оскуола тутуута хайдах бэдэрээтчит түбэһэриттэн улахан тутулуктаах. Аукцион этэҥҥэ ааһарыгар эрэнэбит, кэтэһэбит. Тариф аччыыра икки өрүттээх. Билигин ОДьКХ эйгэтигэр хамнас 30% үрдээбитэ тарифка киирэн турар. Саҥа хочуолунай тутулуннаҕына үс хочуолунай үлэтэ тохтуур. Оччоҕуна дьон үлэтэ суох хаалар. Саҥа хочуолга аҕыйах киһи үлэлиир. Ити боппуруос икки өрүттээх», — диэтэ.
Нэһилиэк олохтооҕо В.В.Сабарай-кин: «Биһиги Чурапчыттан үс көс олоробут, Чурапчы кэнниттэн бастакы нэһилиэкпит, онон бу үс кэккэлэһэ сытар бөһүөлэккэ холбоон гаһы аҕалыахха сөп дуо? Иккиһинэн, 30 сыл тыа хаһаайыстыбатыгар үлэлээбит бэтэрээннэргэ пенсияларыгар эбии төлөбүр оҥоһуллар диэн үөрдүбүттэрэ. Урукку сылларга бөһүөлэктэр трактор мотуорунан уоттаналлара. Үчүгэй үлэлээх трактористар холбууллара. Биһиэхэ өр сыл трактористаабыт киһиэхэ икки сыл дизелистээбиккин, «Якутскэнерго» үлэһитэҕин диэн хапсыбата. Маны Ил Түмэн көрүө дуо? Үсүһүнэн, быйыл Ил Түмэн сэрии оҕолоругар ыйга 1 тыһ. солк. пенсияларыгар эбии биэрэбит диэн дьаһал ылбыттара. Сут сутурҕан сылларын оҕолоро былаас өттүттэн дьэ болҕомтоҕо киирдибит диэн үөрбүппүт баара «эрийэ тэбэн кэбистилэр», атыннык эргийэн таҕыста. Биһиги саастыылаахтарбытыгар үлэ бэтэрээнэ диэн ааты ылбатах киһи суох буолуохтаах. Маны туох диэн быһаарыаххытын сөбүй?», — диэн сиэрдээх ыйытыылары оҥордо. П.А.Аргунов: «Газ боппуруоһа сүрдээх сытыытык турар. Биһиги бюджеппытыгар үп кырыымчык. Инвестиционнай программа сүрүн өттө бюджекка хамнас улаатыытыгар ыытта.
Кэпсэтиигэ Ил Түмэн депутата М.Д.Гуляев кыттыста: «Мин санаабар социальнай харалтаҕа үлэлиир дьон совхоз бэчээтэ баар буолла даҕаны сорох өттүгэр сымнаан болҕомтолоохтук сыһыаннаһыахтарын наада. Сэрии сылын оҕолоро, чуолаан тыа сирин дьоно-сэргэтэ үлэ бэтэрээнэ буолумналар». Я.А.Ефимов: «1945 сылга диэри төрөөбүт оҕоҕо сэрии сылын оҕото диэн статус олохтонно. Бу манна хомойуох иһин, атын чэпчэтиинэн туһаммат киһи ылар кыахтаах. Саха сиригэр 28 тыһ. киһи — сэрии оҕото диэн статустанна. Мантан туох да эбии төлөбүрүнэн туһаммат 3 тыһ. киһи пенсиятыгар 1 тыһ. солк. эбиинэн туһанар кыахтанна. Бу манна үлэ тохтообокко ыытыллар, сөптөөх боппуруоһу ыйыттыгыт».
Асфальт киириэ дуо диэн ыйытыыга «Халыма» федеральнай трассаҕа саҥардан үлэ ыытылларын бэлиэтээтилэр. «Лена» федеральнай суолун кытта тэҥнээтэххэ, суолга өрөмүөн ыытыллар үлэтин кээмэйин харчыта кыра. Ол эрээри суолу тупсарыыга үлэ сыыйа-баайа «бэттэх» кэлэн иһиэҕэ диэн буолла. Онтон «быылы хаптатар» үлэ Төҥүлүгэ оҥоһуллубут, билигин Чурапчы Мугудайыгар ыытыллар эбит. Итинник сыыйа-баайа үлэ сыҕарыйан иһиэҕэ диэтилэр.
Нэһилиэк олохтооҕо Ю.Г.Турнин: «Тыа сирин олохтоохторо кииннэммит ититиигэ холбоноллоругар субсидия көрүллэр дуо? Эбэтэр «хойутаатыбыт» дуу», — диэн ыйытыытыгар П.А.Аргунов: «Урукку сылларга субсидия тохтуу сылдьыбыта. Быйыл бюджекка аттаран көрдүлэр. Субсидия биэриитинэн Үлэ, социальнай көмүскэл министерствота дьарыктанар. Манна тиийинэн олоруу таһымын алын кээмэйигэр хапсыбат дьон тиксэллэр. Улуустааҕы социальнай управлениеҕа сайабылыанньа түһэрэҕин. Манна бастаан дьиэ иһигэр ититэр ситим ороскуотун оҥоттороҕун. Сөп түбэһэр буоллаххына 200 тыһ. солк. диэри үп ылыахха сөп. Республика үрдүнэн 300 – 400 ыал субсидиянан туһаныан сөп».
Олохтоох оскуола директора П.Полускин: «Кэнники сылларга кризис олоххо киирбитэ билиннэ. Билигин СЭС-тэр, баһаарынай, оттук, мед.көрүү барыта оскуолаҕа сүктэрилиннэ. Оҕо онно-манна сырыттаҕына сайдар. Биһиэхэ хаһан гаһынан уматык кэлиэҕэй?».
Тыа хаһаайыстыбатыгар үгүс сылларга салайар үлэҕэ сылдьыбыт Е.П.Слепцов: «Бүгүн отчуокка элбэх боппуруос киирдэ. Эдэр министр Павел Анатольевич үчүгэйдик эппиэттээтиҥ. Тыараһа нэһилиэгэр тыа хаһаайыстыбатыгар сыһыаннаах «ыйааһыннаах» салайааччы отчуокка кэлбэтэҕэ ыраатта. Бука тиэрдиэххит диэн эрэнэн туран, туруорсуу аҥардаах ыйытыы биэрэбин. Бу сылларга өҥ дьыллар тураллар. Онон урукку оттуур ыраах сытар сирдэрбитин умнууга хааллардыбыт. Сотору кураан сыллар кэлиэхтэрэ. Дьиэбэгэнэҕэ, Аммаҕа 100 гектардаах сир-уот хаалан тураллар. Барыта талаҕынан, дулҕанан өрө үүннэ. Тыа хаһаайыстыбатын министерствота сири таҥастааһын үлэтин тэрийэрэ уолдьаста. Онон үп-харчы өттүнэн кыайтарбат буоллаҕына илин эҥэргэ биир улахан улуустар икки ардыларынааҕы холбоһук тэрийэн сиргэ үлэлэһэрбит кэллэ», — диэн ыллыктаах этиитигэр сөбүлэстилэр.
П.П.Чехордун: «Ааспыт Правительство отчуотугар эрдэттэн туруорсардыы күүрэн кэлэр этим. Билигин 1989 сылтан туруорсубут туруорсуубут – оскуола тутуута дьэ олоххо киирэр буолла. Улууспут баһылыга М.М.Соров, министерствоттан И.Е.Елисеев чахчы улахан көмөнү оҥордулар диэн махтанабыт».
Ситэриилээх былаас отчуотун түмүктээн улуус баһылыга М.М.Соров, Ил Түмэн депутаттара Я.А.Ефимов, М.Д.Гуляев сүбэ-соргу тылларын эттилэр. Михаил Гуляев: «Правительство отчуотугар 15 сыл сырыттым. Манна көрдөххө хас сыл аайы нэһилиэнньэттэн киирэр ыйытыы, туруорсуу уларыйар. Олох сайдан иһэр буоллаҕа. Олохтоохтор сөпкө туруорсаллар, үүт сыаната 4 сыл үрдээбэккэ турар. Сыана таҕыстаҕына индексацияланан иһиэхтээх этэ. Эдэр ыччат тыа хаһаайыстыбатыгар кэлэригэр 50, 100 миэстэлээх механизированнай хотоннору, кластердары тэрийиэххэ наада. Сири оҥорууга тыа хаһаайыстыбатын министерствота ылсыан наада эбит. Сири бэйэ күүһүнэн оҥорор буоллахха, төлөнүллэр диэн быһаарбыттара. Тутуу министрэ П.А.Аргунов улууска куратор буолбута үчүгэй. Асфальт суол 2021 сыллаахха Чурапчыга кэлиэхтээх. Салгыы кэлэн иһиэҕэ».
Ситэриилээх былаас отчуотугар киирбит туруорсуулартан боротокуолга салайааччы П.А.Аргунов: «90 миэстэлээх оскуола, квартальнай хочуолунай тутууларын, чааһынай сектор киин ититэр ситимҥэ холбонуутун хонтуруолга ыларга; үүт сыанатын 60 солк. диэри үрдэтэргэ; оттуур сиргэ барарга суол оҥотторуутун киллэрэргэ; сир оҥоруутугар үп-харчы көрүүтүн; суол кытыытыгар олорор ыалларга быылы хаптатар сыалтан асфальт суолун тэлгэтии; быһыт шлюз-регуляторыгар өрөмүөн ыытыы; автозаправка аһыы» уо.д.а. суолталаах туруорсуулары киллэртэрдэ.
Тыараһалар СӨ Бырабыыталыстыбатын отчуотун үчүгэйинэн сыаналаатылар.
С.ХАЛГАЕВА.

Поделиться: