Бастакы маастар кэриэһигэр күрэхтэһии

264

ССРС спордун маастара Дьулус Константинов кэриэһигэр I-кы турнир
Ыам ыйын 25-26 күннэригэр Ытык Күөл таас саалатыгар, Таатта оҕо спортивнай оскуолатыттан иитиллэн тахсыбыт бастакы ССРС спордун маастара Дьулус Константинов кэриэһигэр оҕолорго аһаҕас улуустааҕы күрэхтэһии буолан ааста. Турнир саастарынан үс бөлөххө, 2003-2005, 2006-2008, 2009 уонна онтон эдэр сыллаах төрүөхтэргэ араарыллан ыытылынна. Күрэхтэһиини Дьулустан Михайлович чугас дьоно, бииргэ үөрэммит, дьарыктаммыт, күрэхтэспит атастара, доҕотторо, улуустааҕы спорткомитет, И.Федосеев аатынан оҕо спортивнай оскуолата тэрийэн ыыттылар.


Күрэхтэһиини сырдатыахпыт иннинэ Дьулус Константинов кылгас олоҕун, ситиһиилэрин туһунан билсэн ааһыаҕыҥ. Дьулус көҥүл тустууга сахалартан бастакы олимпийскай чөмпүйүөн Роман Дмитриев төрөөбүт, улуу Лена эбэ үрдүгэр турар Эдьигээн бөһүөлэгэр Татьяна Васильевна уонна Михаил Николаевич Константиновтар дьиэ кэргэттэригэр 1971 с. ыам ыйын 20 күнүгэр күүтүүлээх бастакы оҕонон күн сирин көрбүтэ. Кыра эрдэҕинэ Тааттаҕа көһөн кэлэннэр, 1978 с. Ытык Күөл аҕыс кылаастаах оскуолатыгар бастакы кылааска үөрэнэ киирбитэ. Дьулус кыра эрдэҕиттэн хамсаныылаах, сүүрүүлээх-көтүүлээх оонньууну сөбүлүүрэ. Спортсаала таһыгар олорор буоланнар, кэлэ-бара киирэн, бэйэтиттэн аҕа саастаах оҕолор көҥүл тустуунан дьарыктаналларын ымсыыра көрөрө. Ийэтэ уолун баҕа санаатын өйдөөн, 12 сааһын туолуута ССРС спордун маастара Семен Семенович Ючюгяев салайар бөлөҕөр биэрэр. Дьулус сүрдээх баҕалаах буолан, тириэнэрэ биэрэр сорудахтарын чуолкайдык толороро, көрдөрөр албастарын атыттартан элбэхтик хатылаан үөрэтэрэ. Ол кэмҥэ мас спортсаала базатыгар оҕо спортивнай оскуолата тэриллибитэ, бастакы дириэктэринэн ССРС спордун маастара Роман Дмитриевич Шамаев анаммыта.
Дьулус олох тустууга ананан төрөөбүт курдуга, тириэнэр үөрэтэр албастарын наһаа түргэнник ылынымтыа уонна имигэс буолан, бэйэтин саастыылаахтарыттан чорбойоро. Аҕата Михаил эдэр сылдьан, ол саҕана саҥа сайдан эрэр көҥүл тустуунан дьарыктаммыт, оройуонун иһигэр миэстэлэһэр бөҕөс эбит. Өссө Кыстатыам бөһүөлэгэр уолаттары дьарыктыы сылдьыбыт. Онон Дьулус тустууга баҕата, дьулуура аҕатыттан бэриллибит буолуон сөп. Бастакы күрэхтэһиитинэн оҕо спортивнай оскуолатын чөмпүйүнээтэ буолбута, онно 41 кг ыйааһыҥҥа бэйэтиттэн аҕа уолаттары кытта тустан, иккис миэстэҕэ тахсыбыта. Эмиэ ити дьыл Покровскайга ыытыллыбыт «Урожай» ДСО күрэхтэһиитигэр чөмпүйүөн буолан, үөрэн-көтөн кэлэр. Мантан саҕалаан оройуон, өрөспүүбүлүкэ таһымыгар үтүмэн элбэх ситиһиилэммитэ. Олортон 1985 с. Саха АССР-га уолаттарга 53 кг бастаабытын, 1986 с. оҕолорго бастаан ыытыллыбыт «Эрэл» спортивнай оонньууларга 60 кг кыайбытын, 1985-86 сылларга Саха АССР «Урожай» ДСО-ҕа чөмпүйүөннээбитин, 1987 сылга Бурятия-Тыва-Хакасия-Саха сирэ табаарыстыы көрсүһүүгэ кыайыылаах тахсыбытын, 1988 сылга Кемерово куоракка ыытыллыбыт Бүтүн Сойуустааҕы турнирга 63 кг иккис миэстэ буолбутун, оройуон иһинээҕи күрэхтэһиилэргэ оҕолорго, онтон улахан дьоҥҥо элбэхтэ бастаабытын, миэстэлэспитин (62 кг уонна 68 кг ыйааһыннарга) ахтан ааһыахха сөп. Дьулус оскуолаҕа үөрэнэр сылларыгар салгыы, уолаттарга аан дойду чөмпүйүөнэ Илларион Федосеев, Степан Павлов, Роман Уйгуров, Николай Старостин салалталарынан дьарыктаммыта, 1985-1988 сс. уолаттарга Саха АССР сүүмэрдэммит хамаандатын чилиэнинэн сылдьыбыта.
1989 с. Хабаровскай куоракка илин эҥээр байыаннай уокуругар спортивнай ротаҕа сулууспалаабыта. Ол кэмнэргэ эдэрдэргэ өрөспүүбүлүкэ сүүмэрдэммит хамаандатын чилиэнэ буолан, олимпийскай чөмпүйүөн Павел Пинигин салалтатынан дьарыктаммыта. Күүстээх дьарыгы баран, Дьулус 1990 с. күһүнүгэр бэйэтин спортивнай олоҕор саамай улахан ситиһиитин ситиспитэ. Ол курдук Грузинскай ССР Гори куоратыгар көҥүл тустууга аан дойду чөмпүйүөнэ Владимир Рубашвили кэриэһигэр Бүтүн Сойуустааҕы турнирга 62 кг ыйааһыҥҥа бастаан, ССРС спордун маастарын нуорматын толорбута. Дьулус армия кэнниттэн кылгас кэмҥэ эмиэ аҕатын курдук Кыстатыамҥа тириэнэринэн үлэлээбитэ. Онтон Эдьигээҥҥэ милицияҕа киирэн, участковайынан үлэтин салгыыр. 1995 с. сайыныгар үлэтин быыһыгар туттарсан, Москватааҕы юридическай институт филиалыгар кэтэхтэн үөрэнэ киирэр. Хомойуох иһин, Дьулус ол баҕа санаата туолбатаҕа…
Күрэхтэһии үөрүүлээх аһыллыытыгар улуус баһылыгын 1-кы солбуйааччы Иван Потапов, улуус мунньаҕын бэрэссэдээтэлэ Валентин Охотин, спорткомитет салайааччыта Андрей Сидоров, оҕо спортивнай оскуолатын дириэктэрэ Егор Ноенохов, Дьулус бастакы тириэнэрэ, ССРС спордун маастара Семен Ючюгяев, чугас доҕоро, күрэхтэһии кылаабынай судьуйата, ССРС спордун маастара Василий Алексеев, төрөппүт ийэтэ, РФ уопсай үөрэхтээһиҥҥэ бочуоттаах үлэһитэ, «Учууталлар учууталлара» бэлиэлээх Татьяна Константинова кыттыыны ыллылар уонна кырачаан тустууктары эҕэрдэлээн туран, көбүөргэ ситиһиилэри баҕардылар.
Балтараа бууту кыайбат ыйааһыннаах, көҥүл тустуу кистэлэҥнэригэр саҥа уһуйулла сылдьар, сүрдээх дуоспуруннаахтык туттар-хаптар кырачаан боотурдар күрэхтэһиини саҕалыыллар. Баҕар кинилэртэн, бу турниртан кынат анньынан, аны сүүрбэччэ сылынан саха норуотун аар-саарга аатырдар олимпийскай чөмпүйүөннэр тахсыахтара, ким билиэ баарай. Кылбар бырахсыылардаах кытаанах киирсиилэр кэннилэриттэн, кыайыылаахтарынан таҕыстылар: 2009 уонна онтон эдэр сыллаах төрүөхтэргэ 22 кг Марат Попов (Чычымах), Эрхан Баснаев, Айастаан Марков (иккиэн Ытык Күөлтэн), 26 кг Данил Абрамов (Ы.К.), Дьулус Аввакумов (Чөркөөх), Володя Борисов (Ы.К.), 30 кг Саша Андросов, Дьулус Уранаев, Евсей Постников (бары Ытык Күөлтэн), 36 кг Павел Жирков (У.Таатта), Леня Заворотнай (Дьохсоҕон), Терентий Мандаров (Чөркөөх), 42 кг Рома Постников (Дьокуускай), Айдын Аввакумов (Чөркөөх), Богдан Слепцов (Ы.К.); 2006-2008 сыллаах төрүөхтэргэ, 26 кг Антон Голиков (Дьокуускай), Антон Постников (У.Т.), Андрей Поленов (Дьохсоҕон), 30 кг Тускул Токусаров, Ньургун Баснаев (иккиэн Ытык Күөлтэн), Ньургун Никифоров (Дьохсоҕон), 35 кг Рамес Егоров (Чөркөөх), Айсен Габышев (Дьохсоҕон), Владик Тихонов (У.Т.), 50 кг Айаал Тарабукин (Ы.К.), Аман Федоров, Егор Власов (иккиэн Харбалаахтан); 2003-2005 сыллаах төрүөхтэргэ, 48 кг Дьулус Гоголев (Чөркөөх), Костя Бабанов (Дьохсоҕон), Арсен Скрыбыкин (Ы.К.), 51 кг Женя Заворотнай (Дьохсоҕон), Никита Христофоров (Ы.К.), 55 кг Айсен Свинобоев, Артем Неморицын (иккиэн Ытык Күөлтэн), Дьулус Егоров (Харбалаах), 58 кг Ариан Неморицын (Дьохсоҕон), Петя Герасимов (Ы.К.).
Кыайыылаахтарга Дьулус Константинов мөссүөннээх мэтээллэри, Кубоктары, дипломнары, бэлэхтэри таһынан, спонсордар олохтообут элбэх анал бириистэрэ туттарылыннылар. Ол курдук «Бастыҥ тиэхиньикэ иһин» бирииһи, суотабай төлөпүөнү Дьулус чугас доҕоро И.Г.Окороков Тускул Токусаровка, «Турнир бастыҥ бөҕөһүгэр» бэлэсипиэт бирииһи доҕотторо В.Григорьев, А.Неустроев Марат Поповка, «Бастыҥ быраҕыы иһин» салгын саата бирииһи Константиновтар дьиэ кэргэттэрэ Айаал Тарабукиҥҥа, «Кэскиллээх тустуук» суотабай төлөпүөн бирииһи тириэнэрэ С.И.Павлов Саша Андросовка анаатылар. Элбэх чөмпүйүөнү бэлэмнээбит, Арассыыйа уонна СӨ спордун маастара Асам Егорович Поповка, Эдьигээн нэһилиэгин бирииһэ (баһылык В.Н.Сорокин), олимпийскай чөмпүйүөн Р.М.Дмитриев мөссүөннээх остуол чаһыыта туттарылынна. Балары таһынан ыйааһын аайы бастаабыт 13 чөмпүйүөн мустан, бэйэлэрин икки ардыларыгар супер-бирииһи – тоҥорор камераны (ларь) лотерея курдук туттулар. Онуоха саамай бааттааҕынан Рамес Егоров (Чөркөөх) буолла. Бирииһи 1988-1990 сс. эдэрдэргэ Саха сирин сүүмэрдэммит хамаандатыгар бииргэ дьарыктаммыт доҕотторо туруордулар. Тэрийээччилэр күрэхтэһии кэнниттэн кэпсэтиигэ, турниры сылын аайы ыытарга уонна өрөспүүбүлүкэ таһымнаах буоларын ситиһэргэ быһаардылар. Ыччаттарга бэйэтин кэмин биир чаҕылхай тустууга Дьулус Константинов туһунан кинигэ таһаараары чугас дьоно, доҕотторо матырыйаал хомуйа сылдьаллар, табылыннаҕына сотору күн сирин көрүөҕэ.


Чугас дьоно, ийэтэ Татьяна Васильевна уолларын кэриэстээн, үөрэммит-улааппыт ытык Тааттатын сиригэр кини аатынан турнир тэрийэн ыыппыттарын, бириистэри туруоран көмөлөспүттэрин иһин Таатта (баһылык М.М.Соров) уонна Эдьигээн (баһылык А.Е.Мандаров) улуустарын дьаһалталарыгар, улуус мунньаҕар (бэр. В.А.Охотин), спорткомитекка (сал. А.П.Сидоров), оҕо спортивнай оскуолатыгар (дир. Е.Е.Ноенохов), чугас доҕоругар В.В.Алексеевка, оскуолаҕа бииргэ үөрэммит, Саха сирин сүүмэрдэммит хамаандатыгар бииргэ сылдьыбыт доҕотторугар, үөһэ ааттаммыт бары табаарыстарыгар, бастакы тириэнэрдэригэр, «Төлөн» ААО-ҕа (дир. П.Д.Рахлеев), «Пионер» (С.С.Бурцев), «Уйгу» (В.В.Никифорова) маҕаһыыннарга, Ытык Күөл 1-кы №-дээх оскуолатыгар (дир. А.В.Мосоркина), А.Д.Рахлеевка, Д.Д.Павловка, Н.Н.Луковцевка улахан махталларын тиэрдэллэр.

Анатолий МУРУНОВ.
Хаартыскаларга: 1. ССРС спордун маастара Дьулустаан Михайлович Константинов. 2. Турнир
кыайыылаахтара тэрийээччилэри кытта. 3. Дьулус ийэтэ Татьяна Васильевна элбэх чөмпүйүөнү бэлэмнээбит тириэнэр Асам Поповка анал бирииһи туттарар. 

Поделиться: