Оҕолор олохторугар ситиһиилээх буолалларыгар төрөппүттэр кыһамньылара улахан суолталаах

9

Таатта улууһун үөрэҕириигэ тэрилтэлэрин, үөрэҕирии үлэһиттэрин уонна учууталлар, педагогическай общественность атырдьах, балаҕан ыйдардааҕы үөрэҕирии инники сайдыытын торумнуур мунньахтара, араас таһымнаах түмсүүлэрэ өрөспүүбүлүкэ үөрэҕириигэ үлэһиттэрин атырдьах ыйынааҕы мунньахтарын кэнниттэн бүтүн ый кэриҥэ киэҥ өрүттээхтик, кэскиллээхтик ыытылла тураллар.
Балаҕан ыйа саҕала ныаҕыттан үөрэҕирии улуустааҕы салалтата оҕо садтарыгар, оскуолаларга, эбии үөрэхтээһин тэрилтэлэригэр, төрөппүттэргэ, общественность араас араҥатыгар үрдүк тэрээһиннээх араас үлэни тиһигин быспакка ыытар. Үөрэх дьыла саҕаланыаҕыттан хас кэллэктиип аайы тэрээһиннэри ситимнээхтик ыыталлар. Оскуолаларга үөрэнээччилэр көмүс күһүн эгэлгэ кырааскатын харахтарыгар хатыыр күһүҥҥү көрсүһүүлэр, сибиэһэй салгынынан дуоһуйа тыыналларыгар анаммыт бэртээхэй тэрээһиннэр ыытылыннылар.
Балаҕан ыйын 13 күнүгэр Ытык Күөл А.И.Софронов-Алампа аатынан 1-кы №-дээх орто оскуолатыгар «Академия семьи и детства» федеральнай интернет-ресурс иһинэн ыытыллар бырайыак сүнньүнэн улуус төрөппүттэригэр, кылаас салайааччыларыгар, оҕо садтарын иитээччилэригэр аналлаах «Родительская компетентность – основа успешности каждого ребёнка» диэн улуустааҕы семинар ыытылынна. Сүрүн тэрийээччилэр п.н.к., бырайыак ааптара А.Е.Ушницкая, ДьТХА эбии үөрэхтээһиҥҥэ институтун дириэктэрэ М.И.Петрова дириҥ ис хоһоонноох лиэксийэлэри аахтылар. Кэпсээннэрин сүнньүнэн үгүс ыйытыыларга толору хоруйдары, сүбэлэри биэрдилэр.
Маны сэргэ кинилэр мустубут дьоҥҥо Академия саайтын фондатыттан бэйэлэрэ устубут киинэлэриттэн бүтүн Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьоно-сэргэтэ сэргиир, олохторугар ыйынньык оҥостор саха үйэлэргэ хатыламмат уустук, сиэдэрэй оҥоһуулаах моҕол ураһатын аныгы маастара, норуот бөлүһүөгэ Борис Фёдорович Неустроев-Мандар Уус, норуот маастара, уус Афанасий Афанасьевич Колодезников, академия саайтыгар 40 сыл үлэлээбит Ульяна Михайловна Новгородова, бырайыак менеджерэ Н.А.Тимофеев оҕону, киһини иитиигэ муударай этиилэрин, сүбэлэрин быһа тардан көрдөрдүлэр, иһитиннэрдилэр. Бу саҥа көстүбүт, иһиллибит матырыйааллар дьон улахан болҕомтотун тартылар. Бырайыак ааптардара үгүс сылларга мунньан илдьэ сылдьалларын көрдөрбүттэрэ ордук интэриэһинэй буолан тэрээһин дириҥ сүмэтэ буолбута саарбахтаммат. Александра Егоровна уонна Марианна Ильинична үгүс төрөппүттэр махталларын ыллылар.

Оҕо «сыыллара» сайдарыгар туһата улахан

Александра Егоровна оҕо күн сирин көрүөҕүттэн, тулатын бастаан сэҥээрэр буолуоҕуттан, илиитигэр, тарбахтарыгар бастаан түбэһэр предметтэри таба харбаан бобуччу тутуоҕуттан, ону бастаан айаҕар ытыран кытаанаҕын, сымнаҕаһын, төгүрүгүн, сатаан ытырылларын дуу, хайдаҕын быһаарыаҕыттан, тулатыгар баары барытын арааран билиэҕиттэн сайдыыта саҕаланарын сиһилии кэпсээн, мустубут дьон интэриэһин тарта. Кини педагогическай наука этэринэн оҕо кыра эрдэҕинэ «сыыллыы» кэрдииһин ааһыахтааҕа кини этэ-сиинэ, ону кытта илиитэ-атаҕа, толкуйа сайдыытыгар улахан оруоллааҕын бэлиэтээтэ. Онуоха анал үөрэхтээх, дьарыктаах дьон кэтээн көрөллөрүнэн «сыыллыбакка» кып-кыра килиэккэ иһигэр, эбэтэр, «манежка» хаайыллан хамсыыр кыахтара бобуллубут оҕолор «сыыллыбыт» оҕолордооҕор эт-сиин, толкуй, тыл да өртүнэн хойутуу эбэтэр олох да мөлтөхтүк сайдаллар диэтилэр. Онон «сыыллыы» кэрдииһин ааспыт оҕолор быдан сайдыылаах, тыллаах-өстөөх буолаллар эбит. Оҕо «сыыллар» кэмигэр ытыстара, тарбахтара, илиилэрин былчыҥнара, сүһүөхтэрэ күүскэ үлэлииллэрин таһынан толкуйа быдан түргэнник үлэлиир, «сыыллыбыт» оҕолор үгүстэрэ чуолкай, ыраас буочардаах буолаллар эбит. Онон оҕону төһө кыалларынан муостаҕа, хоско холкутук, дьаалатынан сылдьар кыаҕын үөскэтиллиэхтээҕэ этилиннэ. Оттон олус эрдэ хаампыт оҕо сиһигэр ноҕуруускаланан, «сколиоз» ыарыыга ылларыан, сиһин тоноҕоһо токуруйуон сөбө ахтылынна.
Аны оҕо кыратыттан тугу гынарын, онтон туох буоларын сатаан долоҕойугар хатыырын туһугар кыптыыйынан тутта үөрэнэригэр үөрэтиллиэхтээх, ол кэмҥэ оҕо тугу саҥара сатыырын, ону болҕойор олус наада. Оҕо кырыйар кэмигэр кыһалла сатаан уоһа, хараҕа, сирэйэ бүтүннүү үлэлиир. Ити туһунан Мандар Уус эмиэ олус үчүгэйдик кэтээн көрбүтүн кэпсиир. Маннык түгэҥҥэ оҕо бэйэтэ иһиттэн кыһаллар буолан, хаһааҥҥытааҕар да ис туругуттан аһыллар, тугу оҥорорун өйүгэр-санаатыгар, тылыгар кытта хатыыр эбит.
«Сыыллар» оҕо ол кэмҥэ тарбаҕар тутан ылара элбэх буолар эбит. Тутан ылбытын мүччү тутумаары туох кыалларынан ону тута сылдьан, тугу гынарын болҕойуллуохтаах. Ол кэмҥэ оҕо минньигэс дуу, аһыы дуу амтаннааҕы өйүгэр тутан хаалбытын төһө эрэ кэм ааспытын кэннэ өйдөөн кэлэн, ону өссө амсайары, ханна сыппытын өйдөөн кэлэн, ол сиригэр тиийэ сатыыр эбит. Оччоҕо оҕо уруккуну саҥаттан хатылыыр дьоҕура уһуктарын, ол миэстэтигэр тиийээри «сыыллар», илиилэринэн, тарбахтарынан, тобуктарынан, сиһинэн күүскэ үлэлиирин бэлиэтээтилэр. Оччоҕо этэ-хаана уһуктара, чэбдигирэрэ түргэтиир эбит. Манежка хаайтарбыт оҕо ол кып-кыра миэстэтигэр эрэ сылдьа үөрэнэн, кэлин онтон ордугу оҥоро үөрэммэт, кэлин ити курдук улаатан, билэргэ-көрөргө дьулуспат, сатаан саҥарбат, илиитинэн туттубат буоларыгар тиийэр. Онон эдэр төрөппүттэр оҕо сөптөөхтүк хамсанан, тыынан, сүһүөхтээх дорҕоону таһаара үөрэнэригэр, саҥарар дьоҕура сайдарыгар киэҥ-куоҥ сиринэн сыыллар усулуобуйатын тэрийиэхтээхтэр. Ити оҕо кыратыттан элбэхтик хамсанара, ону сэргэ сайдар тирэҕэ «сыыллыы» туохтааҕар да улахан оруоллааҕын биллибит.

Оҕону олус атаахтатыы буортута үгүс

Бу кэпсэтии кэмигэр оҕо «сыылларын» таһынан «ийэтин эмиийин эмэн, эмиий үүтүн битэмииннэрин» иҥэринэн улаатара оҕо, бастатан туран, чэгиэн буоларыгар, ийэтин эмэн уостара, айаҕын былчыҥнара, тыла сайдалларыгар, ас амтанын билэ улаатарыгар ураты суолталаахтарын эдэр төрөппүттэр хайаан да билэллэрэ наадалааҕын өйдөөтүбүт. Эмиий үүтүн тото-хана испит оҕо кэлин табахха, пиибэҕэ, арыгыга да бэриммэт, ылыммат, испэт буола улаатарынан туһалаах. Итиннэ эбэн эттэххэ кыратыттан эмиий эмэн улааппыт оҕо ити кэмҥэ ийэтэ кинини манньыйан таптыыр куолаһын өйүгэр иҥэриммит буолан, атын утахтарга, арыгыга оннук саҥаны истибэтэх буолан интэриэһэ суох буолар эбит. Билигин куорат, дэриэбинэ да уулуссаларыгар пиибэ, арыгы иһэн баран сылдьар дьон кыра сылдьан, эмиий эмпэтэхтэрин анаан кэпсэтэр дьон чопчулаабыттар. Аны оҕолорун аһара «таптаан», атыннык эттэххэ, олус имэрийэн, туох да кыһалҕаны биллэрбэккэ «олус опекайданан» улаатыннарбыт, таптыыр оҕолорун, сиэннэрин туһугар куруутун бэлэм усулуобуйаны оҥорбут дьон «ийэ, аҕа, эбэ, эһэ, эдьиийдэр, убайдар» оҕо туһугар буортуну оҥорбуттара элбэх эбит. Онон, чахчы оҕо туһугар кыһаллар дьон кини араас уустуктары туорууругар сөптөөх усулуобуйаны тэрийэри ситиһэллэрэ наадатын бу кэпсэтииттэн өссө төгүл чиҥник өйдөөтүбүт. Онон оҕо кыратыттан, бастаан өйдөөн көрүөҕүттэн улаатыар диэри ол «минньигэһи, кылабачыгаһы» бэйэтэ илиитин ууннаҕына, атаҕын төбөтүгэр турдаҕына, туохха эрэ бэйэтэ салҕаннаҕына эрэ тиийэрин, ыларын, тиксэрин билэ улаатара наада эбит.
Оҕо кыратыттан «ирдэбил», «хайаан да толоруллуохтаах» диэн баарын билэригэр, оннук улаатарыгар аҕа саҥата, эбэтэр кини саҥарбыта «сокуон» буоларын оҕо кытаанахтык өйдүөхтээх, аттыгар баар дьон ону бигэргэтиэхтээхтэр. Оччоҕо кини ону толоро үөрэниэхтээх. Аҕа суох буоллаҕына эһэ, убай, таай, чугас аймах эр киһи этиитэ тутуһуллуохтаах. Онон дьиэҕэ, оҕо чугаһыгар баар дьон улахан болҕомтолоох буолаллара, куруутун кэпсэтэ сылдьаллара улахан оруоллаах. Олох практиката көрдөрөрүнэн сорох ыаллар эбэлэрэ, ийэлэрэ, атын да дьахталлар дьиэҕэ баар эһэни, убайдары, атын чугас эр дьону ситэ суолталаабат, эппит тылларын оҕолор толороллоругар кыһаллыбат буолуулара баар. Төттөрүтүн эппиттэрин толорботторун курдук этиилэрэ баар суол. Итинник дьонтон соччото суох дьон иитиллэн тахсаллара чуолкай.
Ол да иһин кэлиҥҥи сүүрбэччэ-отучча сылга 15-16 саастаах кыргыттар эрдэ төрүүллэрэ олус элбээтэ. Ити кыргыттар, уолаттар да аҕа, убай, чугас аймах ирдэбиллээх сыһыаннарын билэ улааппатахтара омсолоох буолбута саарбаҕа суох.
Мандар этэринэн, бастатан туран, омун баар буолара улахан оруоллаах эбит. Кини оҕо омуннуран, онтон тэптэн билбитин кэпсииригэр бастакы сэҥээриини ыларын бэлиэтиир. Котенко аатынан балыыһа психиатр-бырааһа Д.Н.Бугаев уйулҕа хамсааһыннарын, уларыйыыларын уратытын, оҕо майгыта-сигилитэ уларыйарын кэпсээтэ.
А.А.Колодезников дьиэ кэргэҥҥэ оҕо иннигэр сыһыан олус эппиэтинэстээҕин аҥаардас уһаныыга уһуйууттан көстөрүн быһаарда. Уус уһана олорон, балтатынан үлэлии да сылдьан, улаатан эрэр оҕону кытта урут аһаҕастык кэпсэппэтэҕин кэпсэтэр, оҕо хаһан да толору саҥарбатаҕын саҥарар, уустук да боппуруостары быһаарсан дуоһуйар эбит.
Суотту орто оскуолатын химияҕа учуутала М.В.Бурцева сэттэлээх оҕото кумааҕыттан уруучука оҥорон көрдөрдө. Аҥаардас итинтэн да оҕо кыра сааһыттан талбыт матырыйаалы туһанан, бэйэтин туһугар ханнык баҕарар уустук боппуруостары быһаарыан сөбүн илэ көрдүбүт.
Билигин оскуолаҕа саҥа киирэн баран, биир ый ааспытын кэнниттэн үөрэниэхтэрин баҕарбат кыра кылаас оҕолоро баар буолаллар эбит. Ол оннугар техническэй хабааннаах айар үлэнэн дьарыгырар оҕо элбээбит. Манна даҕатан эттэххэ, Тыараһа коррекционнай анал оскуолатыгар уһанар, иистэнэр, ас арааһын сөбүлээн астыыр оҕолор элбэхтэр, драматическай куруһуокка сылдьар оҕолор тиэкистэри бэрт түргэнник үөрэтэр, истибиттэрин умнубат буолаллара интэриэһинэй. Тоҕо диэтэххэ бу оскуолаҕа үөрэнэр оҕолор тиэкистэри анаан үөрэтэр оннугар дьарык кэмигэр истэн, хамсанан, уобарастаан үөрэтэр буоланнар, хамсаныы кэминээҕи үөрэтиини умнубаттар, өйгө туталлара ордук. Аны бу оскуолаҕа уһанар, иистэнэр, уруһуйдуур оҕолор маннык дьарыктарга харахтара уоттанар, истэриттэн баҕаран туран оҥороллоро харахтарыгар көстөр. Тоҕо диэтэххэ, бу оҕолор дьарык кэмигэр оҥоһуктара ис хоһооннонор, тарбахтара, илиилэрэ ордук имигэстик үлэлииллэр. Онон төрөппүттэр саҥа улаатан эрэр оҕону кытта кэпсэтэллэрэ, тугу гыналларын тэҥҥэ оҥороллоро наада. Оччоҕо оҕо айар дьоҕура ис хоһооннонон, ураты тыыннанан, үөрүүнү аҕалан, ордук күндүтүйүөн сөп.

Оҕолор оскуолаттан идэ ылан тахсыахтара

Семинарга Дьокуускайдааҕы Тыа хаһаайыстыбатын академиятын эбии үөрэхтээһиҥҥэ институтун дириэктэрэ М.И.Петрова кэпсээнэ бэрт интэриэһинэй, баар төрөппүттэр, учууталлар болҕомтолорун тарта. Кэпсэтии сүнньүнэн бу институт иһинэн дьарыктарга ылыллыбыт 8-9-с кылаастар оҕолоро үөрэх таһынан идэтийиигэ, олоххо олус наадалаах повар, кондитер, кулинар, официант, парикмахер, визажист, о.д.а. 30-ка тиийэ идэлэргэ үөрэниэхтэрин, идэ дьарыктарыгар үөрэнэн, идэлээх буолан, оскуоланы бүтэриилэригэр анал идэ сибидиэтэлистибэлэрин аттестаты кытта тэҥҥэ ылыахтарын сөп. Онон оскуоланы бүтэрээт, орто, үрдүк анал үөрэх тэрилтэлэригэр киирэн да баран, тас көстүүлэриттэн саҕалаан, ас астыыр, таҥас-сап тигэр, атын олоххо наадалаах идэлээх буолан, үлэ булан, ылар стипендияларыгар эбии үптэнэн, төрөппүттэригэр көмөлөөх дьон буолан тахсыахтарын сөп эбит. «Моя первая профессия» диэн идэтийиигэ анаан үөрэтиинэн дьиҥ идэни ылаллар эбит. Итини сылдьыбыт дьон эт кулгаахтарынан истэн, илэ харахтарынан көрөн итэҕэйэн, семинар ыытааччыларга махтанан бардылар.
Академия Таатта оскуолаларын 9-с, 11-с кылаастарын бүтэрэр оҕолорго өрөспүүбүлүкэҕэ саҥа тэриллэр рабочай, олоххо-дьаһахха аналлаах идэлэри үөрэтиигэ эбии үөрэхтээһин куурустарын ыытыыга бастакы саҕалааһына эбит. Оҕолор сварщик, сантехник, столяр, электрик, обувщик, о.д.а. идэлэргэ үөрэниэхтэрин сөп. Кэлэр сайынтан «Моя первая профессия» диэн идэтийиигэ анаан үөрэтэр лааҕырдар аһыллыахтаахтар. Оҕолор оскуолаттан саҕалаан академияны кытта бииргэ идэ ыларга үөрэниэхтээхтэр. Оҕолор олохторун хааччынар идэлэрин ылар кыахтара баар буолбут эбит. Онон Таатта оҕолоро быйылгы үөрэх дьылыгар эбии идэлэри бастакынан ылыахтаахтар.
Бастакы саҕалааһыҥҥа, иһиттэххэ, оҕолор иһирдьэ да, кэтэхтэн да үөрэниэхтээхтэр. Бастаан утаа кыһыҥҥы-сааскы каникулларын кэмигэр академияҕа бэйэтигэр тиийэн, улуустарыгар олорон, теорияҕа бэйэлэрэ тугу үөрэппиттэрин практическай дьарыктарынан дириҥэтэн үөрэтиэхтээхтэр, бастакы тургутуулары ааһыахтаахтар, эбии сорудахтары ылыахтаахтар, сайын идэлэринэн эксээмэн туттаран, анал сибидиэтэлистибэни, академия ректорын эт илиититтэн идэни ылбыттарын туоһулуур судаарыстыбанан бигэргэммит докумуоннары ылыахтаахтар. Оччоҕо тэрилтэлэргэ үлэлииргэ быраап ылан, бэйэлэрин тустарыгар, дьонноругар-сэргэлэригэр да эргиччи туһалаах дьон буолуохтаахтар. Онон ыччаты маннык үөрэтии кэскилэ улахан, инникитин баҕалаахтар өссө элбээн, араас идэлэргэ үөрэтии кэҥээн иһиэхтээх.

Аҕа саастаахтарга үөрэх аана аһаҕас

Маны сэргэ аҕа саастаах, 50-55 саастарыгар тиийэллэрэ биэс сыл хаалбыт дьон урукку идэлэригэр эбии идэни ылалларыгар анаммыт үөрэтии саҥа саҕаламмыт. Билигин Тааттаҕа нэһилиэнньэ Дьарыктаах буолуу киинин нөҥүө үөрэниэн баҕалаах дьону ылалларын туһунан М.И.Петрова иһитиннэрдэ. Ордук общепит тэрилтэлэригэр, бэйэлэрин тустарыгар предприниматель буолар баҕалаахтар, сир баайын хостуур хампаанньалар остолобуойдарыгар үлэлиир баҕалаах эр дьон хото үөрэнэллэр эбит. Академия эбии идэлэргэ үөрэтэргэ анаан араас оборудованиенан толору хааччыллыбыт, салалтата өрөспүүбүлүкэ инникитин туһугар кыһаллан, маннык үтүө дьыаланы саҕалаабытын Марианна Ильинична иһитиннэриититтэн истэн үөрдүбүт. Инникитин олоҕу-дьаһаҕы хааччыйыыга идэлээх дьону элбэтиигэ, кыһалҕаларын талбыт хааччынар дьон элбэх буоларыгар академия кэскиллээхтик тэриммитин үөрэ иһиттибит. Академия иһинэн эбии үөрэх института аһыллыбытын, ыччаттар онно эбии үөрэнэн, хаһан баҕарар үлэ булар кыахтаммыттарын истэн, дьон бары үөрдэ. Сиһилии кэпсээннэри истэн, санааларын үллэстэн барбыт улуус педагогтара, төрөппүттэр үөрэҕирии улуустааҕы салалтатыгар, чуолаан начальник А.Н.Мироноваҕа, салалта бары үлэһиттэригэр маннык кэскиллээх тэрээһиннэри ыыппыттарын иһин махталлара муҥура суох.

Виктор ВИНОКУРОВ.

Поделиться: