Саха сиригэр Ааллаах Үүн таһаҕасчыттарын 85 сыллаах үбүлүөйэ

258

Ааллаах Үүн таһаҕасчыттарын туһунан матырыйааллары ахтыылары хомуйан үйэтитээччи Таатта киһитэ Аким Константинович Татаринов буолар. Кини икки кинигэни таһаартарбыта үһүс кинигэтэ бүтэн баран харчыттан иҥнэн сытар.
Ол курдук, 1935 — 1956 сс. диэри Ааллаах Үүн кыһыл көмүһү хостуур бириискэлэригэр Алдан өрүс Тыры Тандыгы (Үрүҥ үрэх) салааларынан ааспыт үйэ отутус сылын саҕаланыыта «Джугджурзолото» трест тэрийбит кыһыл көмүһү хостуур үгүс элбэх ахсааннаах бириискэлэрин үлэһиттэрин аһынан-таҥаһынан, туттар сэбинэн-сэбиргэлинэн, тутуу матырыйаалынан хааччыйыыга өрөспүүбүлүкэ колхозтарыгар сыл аайы түһээн түһэрэрэ. 22 сыл устата, кыһыҥҥы суолунан ат көлөнөн таһаҕас тастарбыттар. Бу ыарахан айаҥҥа Таатта, Амма, Мэҥэ Хаҥалас, Уус Алдан, Нам, Чурапчы, Уус Майа, Орджоникидзе, Өлүөхүмэ оройуонун колхозтаахтара сылдьыбыттара. Сэрии-сут кураан сылларыгар да тохтообокко, ас-таҥас суох кыһарҕаннаах сылларыгар өлөллөрүн-хоргуйалларын кэрэйбэккэ үтүө суобастаахтык үлэлээбиттэрэ. 1930 сыллаахха саҥа холбоспут Бойобуой колхозтан, Охотскай Перевозка икки киһи Никита Никитич Лопатырев, Василий Николаевич Варламов 4 оҕуһунан ас-таҥас таһаарбыттар. Чөркөөхтөн Охотскай Перевозка диэри 16 көс. Кэлин 8 дьаам: Дьуойа дьаама, Мэлдьэгэй дьаама, Көрдөрүүлээх дьаама, Ынах күөлэ, Ойуун күөлэ, Мыысас Нохута, Кириэстээх дьаама, Охотскай Перевоз тэриллибитэ. Сайын аайы уу аалларынан таһаҕаһы Охотскай Перевоз ыскылааттарыгар аҕалан мунньаллара. Ол таһаҕаһы сэтинньиттэн саҕалаан муус устарга диэри ат көлөнөн ыраах үрэхтэр, үрүйэлэр, хайалар быыстарыгар көмүс хостооччуларга, олус эрэйдээх-кутталлаàх сирдэринэн хайалары Сэттэ Дабааны, силлиэлээх-холоруктаах Силлиэмэн хапчаанын туораан, тохсунньуга аатырар тарыҥнаах үрэхтэри кэстэрэн туораан сылдьарбыт. Бастакы сылларга сорох сирдэргэ балаакканан хоноллор эбит. Симиэбийэлэр икки ардылара 15-20 км буолар этэ. Охотскай Перевозтан Аàллаах Үүҥҥэ диэри 11 дьаам 250 км. тэҥнэһэрэ. Онно Кураанах, Атырдьах, Хара тиит, Улуннаах, Сиикэй уу, Кырынаастыыр, Муус күөл, Суордаах, Стрелка, Половинка диэн сирдэри ааһарын, Кириэстээхтэн Ааллаах Үүҥҥэ диэри 8 км этэ. Таһаҕаскын туттаран баран Кириэстээххэ төттөрү кэлэн хоноҕун. Ааллаахха хоннорботтор, уоруйахтар-түөкүттэр үгүстэр диэн, милииссийэлэр дьуһуурустубалыыллар, үүрэллэр.
Мин икки сыл субуруччу 1948 — 1949 сс. субуруччу сылдьыбытым. Саамай ыраах сытар «Золотой ключ» ó÷ààñòàêêà. «Бойобуой» колхоз биригэдьиирэ Павел Митрофанович Кириллин, бэриэтчиппит Петр Яковлевич Богатырев, Егор Иванович Никитин, Николай Дмитриевич Огонеров, мин, Егор Николаевич Тимофеев, этибит. Көрдөрүүлээхтэртэн Гаврил М. Жоров, Михаил Герасимович Соров бааллара.
1948 сыл кыһына наһаа тымныы этэ, 60 кыраадыска тиийбитэ. Үрэхтэр бары тааҥнаабыттара. Хара тииттэн Улуҥнаахха тиийиигэ икки хайа икки ардынан ааһар Үрүҥ үрэххэ 4 колхоз дьоно бары улахан таа²ҥа түстүбүт. Бойобуойдартан биригэдьиир Кириллин П.М., 5 киһи, 20 ат, Сиэллээхтэр: биригэдьиир Харайданов Серафим, 4 киһи; 16 ат. Көрдөрүүлээхтэр: биригэдьиир Жоров Гаврил, 3 киһи 12 ат. Уус Алдан Маяк колхоз биригэдьиир Орлов Тарас, 3 киһи, 12 ат. Ол түүн сыарҕалаах малбытын тарыҥҥа түһэрэн хаалларан симиэбийэҕэ сулумах атынан тиийэн хоннубут. Нөҥүө күнүгэр таһаҕаспытын сүөкээн, сыарҕаларбытын хостоон, мууһунан суоран-ыраастаан, хаттаан тиэнэн, үлүйэн, тоҥон, эрэй бөҕөнү көрөн салгыы түүннэри айаннаатыбыт. Онно элбэх киһи үлүйдэ, тоҥно, аттар тыстара быһынна. «Кыһыл Күүс» биригэдьиирэ Харайданов Серафим этэрбэһин тиҥилэҕин мууска хайа үктээн (уһун ынах этэрбэс) атаҕын улаханнык үлүттэ. Оттон биир киһитэ Захаров Яков онтон тэптэрэн Ааллаахха нэһиилэ тиийэн таһаҕастарын туттаран баран, иһинэн таарымталанан өлөн хаалла. Онон Харайданов биир үчүгэй аты ылан киһитин Захаровы тиэйэн дойдулаата. Уолаттара Платонов Борис, Жирков Саня 15 акка иккиэйэҕин хааллылар. Онно би´иги, Бойобуойдар, көмөлөһөн, Охотскай Перевозка киллэристибит. Ити үгүс элбэх эрэйтэн-моһолтон биири эрэ аҕынным…
Сэрии сылларыгар таһаҕаска үксүн сэриигэ барбатах мөлтөх доруобуйалаах 60-чалаах дьон, 16-17 саастаах уолаттар, кыайар-хотор сулумах дьахталлар-кыргыттар сылдьыбыттар. Таһаҕасчыттар түүн аайы уочаратынан харабыллыыллар, түүн иккитэ-үстэ туран баайыллан турар аттар отторун табыйан кэбиһэллэр, ону төбөлөрүгэр кыраабыллаан биэрэллэр, таһаҕастарын-малларын көрөллөр. Түүн аайы 3-4 чааска туран-хомунан айанныыгын. Ити 1948 сыллаахха биһигини кытта «Сталин» колхозтан хорсун кыыс Седалищева Татьяна Лукична, Жегусов Михаил Иванович, Вырдылин Влас, Аржаков Иван Иванович; Сиэллээхтэр: Харайданов Серафиì, Платонов Борис, Жирков Сеня, Захаров Яков; Көрдөрүүлээхтэр: Жоров Гаврил, Соров Михаил Герасимович; Чычымахтар: Софронов Дмитрий Р., Малышев Наум, өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр аатырбыт суоппар Охотин Степан, Большаков Серафим; Дьүлэйтэн Огочуяров Павел Павлович, Максимов Денис, аатырбыт хапсаҕайдьыт Унаров Филипп уонна да атыттар.
Саас Ааллаах Үүнтэн киирээт, ыһыы бэлэмэ, үлэтэ, сайын аайы ыраах үрэх бастарынан баран оттооһун, күһүҥҥү бурдук хомуура, онтон эмиэ таһаҕаска барыы. Кыайыыны тыылга олорон быһаччы уһансыбыттара. Таһаҕасчыттар хамнастарын «Джугджурзолото» трест харчынан ааҕан баран, быһа оройуон Сбербааныгар счет оҥорон ыытар эбит. Ол харчыны райфин бэйэтэ көрөн ороскуоттуур, туттар эбит. Техникэ атыылаһыытыгар, сеялкэ, суха тараах, ат сэбэ сэбиргэлэ ылаллара. Колхозтар онон атахтарыгар турбуттара-сайдыбыттара… Онтон колхозтаахтарга көлөһүн күнүнэн аахсаллара, Өҥ сылларга дохуот ылаллара, кураан сылга тугу да ылбаттара. Аҕа дойду сэриитин кэмигэр кыһыл көмүс суолтата улааппыта. Саха сирин үрдүнэн 1935 — 1957 сс. диэри 2500 чулуу колхозтаахтар Ааллаах Үүн кыһыл көмүһү хостуур бириискэлэригэр таһаҕас таһыытыгар сылдьыбыттара диэн ахтыы кинигэҕэ суруллар.
Бүгүҥҥү күҥҥэ таһаҕас таһыытыгар сылдьыбыт Саха сирин үрдүнэн бэрт аҕыйах киһи хааллаҕа буолуо. Холобур, Таатта оройуонугар ахтыы кинигэлэриттэн көрдөххө, ыйыталаһан иһиттэххэ 3 эрэ киһи баара биллэр: Чычымахтан төрүттээх Ытык Күөл олохтооҕо Софронов Дмитрий Р., Чөркөөхтөн Тимофеев Егор Николаевич, Чөркөөхтөн төрүттээх Дьокуускайга олорор Кириллин Николай Семенович 94 саастаах Ааллаах Үүн таһаҕасчыттара, ытык-мааны кырдьаҕастар бааллар.
Түмүктээн эттэххэ, Аҕа дойдуну көмүскүүр ыíырыктаах сэрии сылларыгар, умайар-уот кураан, киһи-сүөһү хоргуйан, сутаан өлөр сылларыгар, колхозтары атахтарыгар туруорбут, кыайыыны тыылга олорон уһансыбыт үлэһит, хорсун-хоодуот чулуу колхозтаахтар Ааллаах Үүн таһаҕасчыттарын үтүө ааттара, хас нэһилиэк аайы болуоссаттарга көмүс буукубанан суруллан, кэнэҕэски көлүөнэ дьон билиитигэр өйдөбүнньүк буолан сырдатыллыан сөп этэ. Атын оройуоннар бэлиэтээбиттэрэ, оҥорбуттара ыраатта. Онон улууспут салалтата болҕомтоҕо ылан таһаҕасчыттары үбүлүөйдээх 85 сылларыгар туох эмэ хамсатыылаах үчүгэй дьаһалы ылаллара буоллар диэн баҕа санааттан, билигин баар үс киһи аатыттан ахтыы-көрдөһүүнү суруйдум.

Егор ТИМОФЕЕВ.
Октябрьскай нэһилиэк
бочуоттаах гражданина,
механизатор-рационализатор.

Поделиться: