Күн сирин алаһатын тутуоҕуҥ, киэҥ тиэргэннэниэҕиҥ, уһун күрүөлэниэҕиҥ!

139

    Билигин олохпутугар цифровой технология киэҥник сайдан телефоммутугар күннээҕи олохпут барыта тиһиллэр. Аныгы үйэ сиэринэн телефоҥҥа инстаграмм ситимэ олохтонон ыраах-чугас олорор дьону-сэргэни көрө олорор кыахтанныбыт. Урукку сылларга киинэ, телевидение сулустара баар буоллахтарына, аны билигин инстаграмм социальнай ситимҥэ биллэр-көстөр, олох үөһүгэр үлүмнэһэн үлэлиир-хамсыыр, бастыҥ асчыттар, кэрэ куолар, алаһа дьиэлэрин уратытык киэргэтэр далбар хотуттар күөн таҕыстылар.


    Биһиги тыа дьоно ордук инстаграмм ситимигэр биир дойдулаахтарбыт хайдах туох дьаһанан олороллорун сөбүлээн, сэргии көрөбүт. Маннык оҥостуохха баар эбит диэн идея да ылабыт. Онон тыа сиригэр олорор дьон-сэргэ куораттартан хаалсыбакка тэриниэххэ сөбүн туһунан кэпсэтиэххэ.
Мин төрөөбүт түөлбэбэр, Чөркөөххө Мотрена Петровна Яковлева олорор. Айар-тутар эйгэҕэ чугас дьон кинини тута П.В.Толстяков аатынан Чөркөөхтөөҕү народнай театр режиссера диэн билэллэр. Үлэтигэр олус бэриниилээх, саҥаттан саҥа сүүрээннэри киллэрэр режиссер быһыытынан сыаналыыллар. Ол эрээри бүгүн «Далбарай» сыһыарыыбытыгар Мотрена Петровнаны дьиэ далбар хаһаайкатын быһыытынан таһааран кэпсэтиибитин эһиги, ааҕааччыларым, болҕомтоҕутугар таһаарабын.
— Мотрена Петровна, инстаграмм социальнай ситимҥэ эн страницаҕар суруйтарбыт дьон эйиигин тыа сиригэр дьиэтин-уотун тупсаҕайдык туттан олорор биир бастыҥ далбар хотун диэн көрөбүт. Онон ааҕааччыларбытыгар анаан дьиэни-уоту, тэлгэһэни тутуу туһунан кэпсэтиибитинэн саҕалыахха. Этэргэ дылы, киһи киһиттэн үөрэнэр буоллаҕа.
— Биһиги дьиэбитин 1988 сыллаахха туттан киирбиппит. Оҕо эрдэхпиттэн ыраас, киэҥ дьиэлээх ыалларга сырыттахпына ис испиттэн ымсыыра, кычыгылана көрөөччүбүн. Билигин даҕаны ол майгым хаала илик. Үчүгэйи, саҥаны кэрэхсиибин. Үксүн көрөн, сөҕөн, умсугуйан идеялары иитиэхтээн олоххо киллэрэ сатааччыбын.
Истиэнэттэн саҕалаатахха, сууйа сатыыгын да истиэнэҥ арыы саһархай өҥө сылтан сыл чөлүгэр түспэт. Оччотугар гипсокартону саайан баран обуойдуохха сөп, эбэтэр аныгы араас матырыйаалларынан, истиэнэ панелынан бүрүйэн кэбистэххэ дьиэ барахсан сэргэхсийэ түһэр буоллаҕа. Дьиэ тупсаҕай көрүҥнэнэригэр түннүк сабыыта улахан оруоллаах дии саныыбын. Ымсыыра көрбүт штораҕар барсар өҥнөөх органзанан, түүлүнэн ситэрэн-хоторон, эбии ламбрекен, иккис хос сабыы, бантик, лента да тигиэххин сөп. Кириэлиһэҥ, диваныҥ сабыытын эмиэ кэбэҕэстик уларытыаххын сөп, уһуллар гына чехол тигэҥҥин, эбэтэр саҥа таҥаһынан степлер көмөтүнэн адьас саҥа көстүүлээх гына оҥор. Ол быһыытынан таҥас кырадаһынынан, от-мас сибэкки сэбирдэхтэринэн, ракушканан, оҕуруонан, кумааҕынан хартыыҥкалары, паннолары оҥорон дьиэни саҥалыы көрүҥнүөххэ сөп. Маны тэҥэ бэйэ оҥорбут полкалара, муннуктара, тыыннаах үүнээйилэрэ, адьас ураты көстүүнү биэрэллэр. Отучча сыллааҕыта сыбаайбаҕа бэлэхтээбит эбэтэр ийэҥ энньэ быһыытынан тэрийбит иһиттэрэ төһө да күндү маллар буолбуттарын иһин сайыҥҥы дьиэҕэр таһаар. Иһиттэн-хомуостан саҥа күн саҕаланар. Дьахтар барахсан сарсыарда ахсын эрдэ туран дьонун аһаатары түбүгүрэр. Онуоха табыгастаах, аныгылыы иһит-хомуос хайаан да кини сүргэтин көтөҕүөҕэ. Онон эр дьон кэргэттэргитигэр сылга саатар биирдэ, түргэнник буһарар, хаачыстыбалаах, кыраһыабай иһиттэ бэлэхтээҥ!
— Эн, ийэҥ долбуурдарыгар турбут иһиттэри харыстаан илдьэ сылдьаҕын, сорох малларыгар иккис тыыны биэрэҕин. Төрүттэрбиттэн бу хаалбыт диэн ытык малларгыт ааттыан дуо?
— Төрөппүттэрим маллара дьиэлэригэр туран хаалбыттара. Дойдубар мин эрэ олохсуйан хаалбыт буоламмын көрүөхтээх- хараһыйыахтаах мин эбээһинэһим. Эдэр сылдьан соччо сыаналаабат эбиппин. Кэлин сүүрбэччэ сылга талаһар, ахтар буоллум. Сорох маллары үлэлиир театрбар реквизит быһыытынан харайан туруорабын. Быйыл ити хос эһэбиттэн ийэбэр хаалбыт ыскаабы чөлүгэр түһэрэммин дуоһуйа сылдьабын. Хос эһэм Хатылы эбит, Сэргэй Соловьев диэн аатырбыт мас ууһа. Ийэбэр хаалбыт ыскаабы оҕо сылдьан хос хос кырааскалаан буорту гынан кэбиспиппин көннөрөн, барытын ыраастаан, уруккутугар майгыннатан оҥордум. Дьоммуттан хаалбыт маллар: иһит ыскааба, этажерка, хоппо, оҕо олоппоһо, сылабаар, араас иһит-хомуос, чугуун хобордоох, баахыла тимирэ бааллар.
— Мотрена Петровна, сыл аайы дьиэни өрөмүөннүүргэ туох эмэ саҥа, сонун уларытыыны киллэрэҕин дуо?
— Эбэһээт киллэрэбин. Билигин ийэм быысапкаларын буламмын араамалаан ыйаабытым. Саатар кыраасканы уларытабын.
Былырыын уолбунаан истиэнэҕэ куорат квартиратыгар туруорар сиэркилэни туруорбуппут. Манна мөккүөр үөскээбитэ. Киирэр ааҥҥа утары туруо суохтаах диэн. Ити фэншуй илиҥҥи омуктар тутуһар быраабылалара дии саныыбын. Биһиэнигэр майгынныыр өрүтэ үгүс. Ол гынан баран саха балаҕанын аанын арыйдын даҕаны таһырдьаттан күн сардаҥата кутуллан дьиэҕэ сырдыгы киллэрэр. Биһиги дьиэбит тыалаах сиргэ турар буолан күммүт кэмчи. Ол иһин дьиэни сырдаттын, өссө улаатыннаран биэрдин диэн санааттан миэстэтин бэйэм талбытым. Үөрбүт-көппүт, үтүө санаалаах дьон мөссүөннэрин көрүнэ түһээт, ол үөрүү, үтүө санаа биһиэхэ уһуннук олохсуйдун диэн санааттан. Сиэннэрим бэйэлэрин көрүнэн аастынар, бэйэлэрин таптаатыннар, кэрэҕэ тардыстыннар диэн эмиэ санаалаахпын. Билбэтим, баҕар эһиил туох идея киирэр? Биллибэт. Киһи барахсан иэйиитэ, баҕата муҥура суох.
— Киһи ис иһиттэн вкустаах буоларыгар арааһа чугас дьонуҥ, ийэҥ олук уураллара буолуо дии саныыбын. Урукку сэбиэскэй кэм сылларыгар ийэҥ дьиэтин хайдах туттан олорор этэй?
— Ийэм Анна Романовна иистэнньэҥ үтүөтэ этэ. Таҥаспытын барытын бэйэтэ тигэрэ, күрүчүөгүнэн баайара, быысапкалыыра. Былыр оҕо эрдэххэ орон төбөтүн аайы курусубалаах, маҥан кэтэрдиллэр сабыы баар буолара. Ол курусубатын бэйэтэ баайар этэ. Покрывало аллараа өттүнэн эмиэ баар буолааччы, ону барытын бэйэтэ оҥорор, тутар этэ. Биирдэ борустуой сиидэһинэн үрүҥҥэ улахан күөх төгүрүктээҕинэн дьыбааҥҥа сабыы тикпитэ, онно дьиэбит уратытык сырдыы түспүтэ. Саала хос ортотугар төгүрүк остуол турааччы бытырыыстаах, сабыылаах. Кэлин ыал буолан бараммын диваммар ийэм тикпит сабыытын маарыннатан сатыынынан тикпитим билигин да баар. Сайыҥҥы дьиэбэр сабааччыбын. Мин оҕо эрдэхпинэ Чооруоһаптарга оонньуур этим. Бу ыаллар учууталлар, аҕабын кытта бииргэ үлэлииллэр этэ. Наһаа хамыһаар этилэр. Дьиэ ис бараанын, иһит хомуос, мал-сал кэрэтин аан бастаан кинилэргэ көрбүтүм. Ол өйбөр хаалан хаалбыт, билигин да харахпар көстөр. Кинилэр мин алын сүһүөх кылааска үөрэнэ сырыттахпына куоракка көһөн барбыттара. Ол да гыннар дьиэбэр куруук кинилэргэ көрөр иһиттэри, маллары маарыннатан атыылаһар буолбутум. Урукку ыал бары уһун, улахан аһыыр остуоллаах, ыскамыайкалаах буолара. Киэһэтин бары остуол тула мустарбыт. Уруок ааҕыыта, суорат сиэһинэ, кэпсэтии барыта ол сандалы тула ыытыллара. Бииргэ буолар эйгэни аһыыр остуол барахсан үөскэтэр буоллаҕа. Билигин сиэннэрим кэллэхтэринэ мааны иһиккэ-хомуоска, ыраас, улахан остуолга олордон аһатан үтүө эйгэни олохтуу сатыыбын.
— Мотрена Петровна, саас аайы тэлгэһэҕэр дьэрэкээн сибэккилэри олордоҕун. Ордук ханнык көрүҥ сибэккилэри сөбүлээн үүннэрэҕин?
— Ийэм сибэккини олус сөбүлээн үүннэрэрэ. Өйдүөхпүттэн календарь, огонёк, кыһыл атах, вьюнок сибэккилэр бааллара. Кэлин китайскай роза, традисканнары, яблоняны үүннэрэр буолбута. Киниттэн үөрэнэммин сибэккини олордубутум. Билигин сааһыран уһун сылларга үүнэр сибэккилэргэ сыыйа көһүөм. Ол курдук, пион, дельфиниум, шток роза, чайнай розаны сөбүлээн үүннэрэбин. Дьиэҕэ ордук гераньнары олордобун, отучча сыл монстера восхитительная диэн лиананы үүннэрэбин. Кэргэним аймахтарыттан Муруновтартан биир сэбирдэҕи саҥа дьиэлэннэхпит утаата ылбыппыт. Билигин оскуолаҕа, санаторийга, детсадка үнүгэстэртэн үүнэн тураллар. Киһи бэйэтэ сөбүлээн, таптаан, биэбэйдээн үүннэрбит сибэккитэ үчүгэйтэн атынынан дьайбат дии саныыбын. Хайа киһи куһаҕаны санаан кэрэни үүннэриэй, олордуой?! Хантан эмит кэллэхпинэ сибэккилэрим тэҥҥэ ахтыбыт, суохтаабыт курдук буолаллар.
— Онтон тэлгэһэҕэр ханнык отонноох мастары олордубуккутуй?
— Наһаа өр элбэхтэ төхтүрүйэн бузинаны олордубутум. Хас да сиртэн аҕалан олордо сатаабытым. Урут олох үүммэт эрдэҕинэ туруулаһан туран олордорум. Билигин бузинам таптаабыт сиригэр үүнэр. Афанасий Толстяков кэргэнэ Валентина компот бааҥкатыгар олордон аҕалбыт бузината үүнэн чэлгийэн турар. Кэргэним эдэр сылдьан Амматтан үс бэһи түөрэн аҕалан олордон үөрдүбүттээҕэ, хахыйахтар бааллар.
Үөрэппит оҕолорум долохуна аҕалан олордубуттара билигин тэнийэн эрэллэр, черемуха, рябинник бааллар. Соторутааҕыта эрэ акация, яблоня олордубутум кыракыйдар.
— Мотрена Петровна, ордук сайыҥҥы ыйдарга киһи тэлгэһэтиттэн киирбэт айылгылаах. Саамай сөбүлүүр, санааҕын сааһылыыр миэстэҥ ханныгый?
— Сайынын күөстэнэр дьиэбэр сылдьабын, онно аһыыбыт, сороҕор хонобут даҕаны. Бу сайын сиэннэрбэр анаан беседка оҥоттордум. Онно олорон сынньанабыт, кэпсэтэбит. Уонна оттон саас эрдэттэн сылыйар, күһүн хойукка дылы күннээх турар сирим тэрээһэм буоллаҕа дии. Күннүүн- ыйдыын көрсүһэр, кэпсэтэр, угуттанар миэстэм.
— Мотрена Петровна, кэпсэтиибит түмүгэр ааҕааччыларбытыгар тугу баҕарыаҥ этэй?
— Эйэлээх-эккэлээх, эдэрдии эрчимнээх олохпут бэйэбит бас билиибитигэр баар, ону уһатар, кэрэтитэр эмиэ бэйэбититтэн эрэ тутулуктаах! Дириҥ далай түһүлгэбитин төрүттүөҕүҥ, күн сирин алаһатын тутуоҕуҥ, киэҥ тиэргэннэниэҕиҥ, уһун күрүөлэниэҕиҥ!

Балаһаны бэлэмнээтэ С.ХАЛГАЕВА.

Поделиться: