“Ураа, киһи оннугар киһи, Ласпай оннугар Ласпай кэллэ!”

199

Аҕа дойду Улуу сэриитин иэдээннэрин, урукку өртүгэр хаһан даҕаны буолбатах уот кураан сыллар, ол түмүгэр хоргуйуу (голодомор) содулларын этэҥҥэ туораабыт тобох кырдьаҕастар кэпсэтэллэрин, оҕо сылдьан сэҥээрэн истэрим. Кинилэр сэрии иннинээҕи уонча сыллары олохторун саамай дьоллоох сылларынан ааҕаллара. Кинилэр харахтарын ортотугар сүҥкэннээхэй уларыйыылар бардахтара. Киһи барыта үөрэхтэнэр, бастакы массыыналар, трактордар кэлиилэрэ, көтөр аал тирилээн ааһыыта, хамсыыр хартыына көстүүтэ, бэйэлэрин курдук дьадаҥы ыаллар оҕолоруттан сахаттан бастакы суруйааччылар, артыыстар, учуонайдар үүнэн тахсыылара, колхуостар сылтан сыл кыаҕыран иһиилэрэ, о.д.а. урукку өртүгэр хара батталтан харахтарын өрө көрбөтөх норуот ыччаттарыгар, бу көҥүлү, сайдыыны биэрбит сэбиэскэй былааһы, Ийэ дойдуларын олохторун толук ууран да туран көмүскүүргэ үрдүк итэҕэли иҥэрдэхтэрэ. Дьэ ол иһин аармыйаҕа ыҥырыллар саастаах эр дьонтон сойуус үрдүнэн сахалар эрэ саамай үрдүк % көрдөрбүттэр. Ол түмүгэр тыылга оҕо-дьахтар, кырдьаҕастар эрэ хааланнар өрө мөҕүстэхтэрэ. Сахалары булчуттар, тулуурдаахтар, хайыһардьыттар диэннэр фронт инники линиятыгар илдьэ сылдьыбыттара биллэр, ол кыргыһыыга кыттыбыттартан %-нан саамай элбэх өлүүлээх сахалар диэн суруйалларыгар биир төрүөт буолуон сөп. Тыылга хаалан суту-курааны кытта охсуһууга, былаас өртүттэн күттүөннээх көмө суоҕун түмүгэр хоргуйууттан %-нан таһаардахха эмиэ сахаттан элбэх киһи өлбүт. Онон ааспыт сэрииттэн саамай улаханнык эмсэҕэлээбит саха норуота буолар диир улахан алҕас буолбат.
Ол сэрии иннинээҕи уонча дьоллоох сылларга оҕо дьоннор оонньууну, көрү-нары өрө туппуттарын ис истэриттэн сырдаан туран кэпсэтэллэрэ. Хоту алаастартан, соҕуруу үрэхтэртэн Чөркөөххө мустан 20-30-лыы ыҥыырдаах атынан ыһыахтары кэрийэн кыайан-хотон мүһэ сииллэрин, алаастан алааска көһө сылдьан оһуохайдыылларын, ол быыһыгар халлаан сырдыар дылы сэриилэһэ оонньуулларын, билигин санаатахха этитии эбит диэн сибигинэһэн ахталлара. Билиҥҥи Октябрьскай нэһилиэктэн 177 киһи уоттаах сэриигэ кыттыбыта биллэр. Кинилэртэн 87-рэ сэрии толоонугар сырдык тыыннара быстыбыта. Күн бүгүн соҕотох Н.Т.Слепцов тыыннаах ордон куорат Мархатыгар олорор. Сэрии толоонугар охтубуттарга үксүлэригэр наҕараадалара суох, көмүс уҥуохтара ханна көтөҕүллүбүтэ биллибэт. Ол оччотооҕу кэм ураты уустук быһыытынан быһаарыллыан сөп. Ол эрээри кинилэри дьоруойдар буолбатахтар диир кыахпыт суох. Кинилэр буоллаҕа Ийэ дойду өлөр-тиллэр уустук түгэннэригэр күндүттэн күндүлэрин, олохторун толук уурары кэрэйбэккэ Улуу Кыайыыны уһансыбыт дьиҥнээх дьоруойдар. Кинилэр ситэ олорботох олохторун хаан-уруу аймах дьонноро салгыыллар диэн өйдөбүл бары омуктарга баар. Онно олоҕуран билэр дьоннорум туһунан суруйарга холонуум. Колхуос туруу үлэһит, ыччат көрүн-нарын көҕүлээччи, туох баар тэрээһиҥҥэ инники сылдьар, нэһилиэк кырдьаҕастарын харахтарын далыгар киирбит, “үтүө киһи тахсыа” диэн сылыктаабыт ыччаттара Иннокентий Афанасьевич Филатов баара. Кыра гынан баран эт лахса, модун тиит төҥүргэһин курдук уолу саастыылаахтара Ласпай диэн хос ааттаабыттара. Илиитигэр,атаҕар лаппа кыанар уолу иннилэригэр уктан ыһыахтары кэрийэллэрэ. Бостонуопка диэн бэйэлэрэ айан таһаарбыт оонньууларыгар киниттэн ордук итийэн-кутуйан туран оонньооччу суоҕа. Онон солбуллубат артыыс, хоһоон ааҕааччы, биллэрээччи быһыытынан сайдан испитэ. Көстөр дьүһүнүнэн, саҥата дорҕооннооҕунан доҕор уолаттарыттан чорбойон көстөрө. Культураҕа сыһыаннаахтар Кешаттан артыыс тахсыа, ол үөрэҕэр барыа этэ диэн тойоннууллара. Ону баара фашистскай Германия соҥнообут сэриитэ быһа түспүтэ. 7 кылаас үөрэхтээх, 18 саастаах Кеша Филатов Ийэ дойдутун көмүскүү арҕаа фроҥҥа ыҥырыллыбыта. 1943 сыллаахха Житомир куорат иһин кырыктаах кыргыһыыларга ыараханнык бааһыран госпитальга сытан эмтэнэн тахсаат, салгыы арҕаа диэки сэриилэһэ-сэриилэһэ айаннаспыта. Сэрии хаамыыта биһиги туспутугар уларыйан өстөөҕү бэйэтин арҕаҕар хаайан, аны хаһан да төбөтүн өндөппөтүн курдук үнтү сынньыы соруга турбута. Кыайыы сырдык сыдьаайа история саҕаҕар кыламнаан көстүбүтэ. Бу кэмҥэ дойдуга өҥ дьыллар эргийэннэр от, бурдук бэркэ үүнэн дьон сирэйэ-хараҕа сырдаабыта. Сэриилэһэ сылдьар уолаттардаах төрөппүттэр, кэргэттэрин кэтэһэр ийэлэр, эдьиийдэр «…баҕар, баҕар. Дьылҕа хаан, Тойон таҥара биһиги туспутугар сылаас харахтарынан көрөөйөллөр», — диэн дьоннорун тустарыгар үҥэ-сүктэ сатыыллара. Уодаһыннаах өстөөх туох баар күүһүн, дьонун-сэргэтин түмэн күүстээх утарсыыны, хаан тохтуутун таһаарбыта. Өстөөх тиһэх ордуута Берлин куорат туһаайыытынан хас биирдии миэтэрэ сир иһин кырыктаах кыргыһыылар буолбуттара. Биир оннук кыргыһыыга өстөөх буулдьата Кеша Филатов сырдык тыынын быспыта. Көмүс уҥуоҕун бойобуой доҕотторо өстөөх дойду буоругар кистээбиттэрэ.
Сотору Улуу кыайыы сураҕа дойду үрдүнэн тилийэ көппүтэ. Кыайыы көтөллөөх үөрэн-көтөн киирэн кэлиэ диэн эрэл санаалаах олорбут Филатов аймахтар “хара суругу” тутан, төһө да айманналлар, дьон-сэргэ үөрүүтүттэн туора туран хаалбатахтара. Нэһилиэк сэбиэтин сэкèрэтээрэ Николай Афанасьевич дьонугар-сэргэтигэр харах уутун көрдөрбөккө, Кыайыы бастакы ыһыаҕын өрөгөйүн умнуллубат гына тэрийсэн ыытыспыта.
От үлэтэ үгэннээн бара турдаҕына Охоноонобустар уолламмыттар үһү диэн сурах тарҕанар. Николай Афанасьевич үөрүүтүттэн “Ураа! Киһи оннугар киһи, Ласпай оннугар Ласпай кэллэ!” — диэн саҥа аллайбыта хойуккааҥҥа дылы кэпсээн буола сылдьыбыта. Субу кыайыы буолаары турдаҕына өстөөх илиититтэн суорума суолламмыт абаҕата И.А.Филатов-Ласпай, нууччалыы, сахалыы ааттарын сүкпүт ытык кырдьаҕас оҕолорун, сиэннэрин ортотугар, бүтэн биэрбэт дьиэ ис-тас үлэтин бэрийэ төрөөбүт Чөркөөҕөр олорор. Кини курдук ийэ иһиттэн тахсаат хос ааттаммыт чугас эргин баара иһиллибэт. Онтон өһүргэммэккэ, киэн тутта 75 хаарын ууллардаҕа. Абаҕата ситэ олорботох олоҕун салгыыр ытык иэһин толордо дуу, суох дуу диэн ыйытык туруорар уонна онно хоруй эрэйэр сатамньыта суох. Туораттан кини олоҕун ырытар эмиэ олуона курдук, ол да буоллар быһаарса сатыыр сөп буолуо. Оскуола кэнниттэн буурҕалаах Булуҥҥа, тибиилээх Тиксиигэ Ийэ дойдутугар ытык иэһин дьоһуннук төлөөн, түөһүгэр мэтээл анньыныылаах төннөр. Салгыы мэхээнньик үөрэҕин бүтэрэн идэтинэн Чурапчы, Таатта улуустарынан сопхуостарга үлэлээбитэ. Тыа оскуолаларыгар сүөһү иитиитин төрүттэрин уонна тыа хаһаайыстыбатын техникатын үөрэтии үөрэх программатыгар киирэн Чөркөөх орто оскуолатыгар көспүтэ. 20 сыл устата 3 нэһилиэк уолаттарын тракторист идэтигэр үөрэппитэ. Барыта 200 быдан тахса уолга права ылалларыгар кыах биэрбитэ. Сайынын үлэ-сынньалаҥ лааҕырдарынан Амманан, Тааттанан үлэлээбитэ. Дьиэ-уот туттан, сүөһү-ас ииттэн күн солото суох курдуга. Ол эрээри бииргэ төрөөбүт кыдьыга эбитэ дуу, эбэтэр абаҕатын туолбатах ыра санаатын күүһэ дьайан дуу, быыс буллар эрэ олохтоох театртан арахпата. Режиссердар биэрбит оруолларын хоп курдук толорон народнай театр тутаах (ведущай) артыыһа аатырбыта. Биир даҕаны куонкуруһу, фестивалы көтүппэккэ кыттыбыта, кыттар. Ол сырата таах хаалбата “Саха өрөспүүбүлүкэтин култууратын сайдыытыгар киллэрбит үтүөлэрин иһин” диэн бэлиэнэн наҕараадаламмыта. Абаҕатын курдук дьон-сэргэ билиммит киһитэ буолан эдэрдэргэ Иннокентий Николаевич, сааһырбыттарга Ласпай Киэсэ аатынан улууһун иһигэр киэҥник биллэр. Мунхаһыт, куйуурдьут идэтэ күһүн, саас аатын элбэхтэ ааттатар, кэтэбилгэ сырытыннарар. Тапталлаах кэргэнэ Полина Дмитрьевналыын 4 оҕону төрөтөн, үөрэттэрэн анал идэлээх үлэһит, ыал дьоннор оҥортоотулар. Сиэннэр, хос сиэннэр кэлитэлээн, бэйэтэ этэригэр дылы ыалдьар, кырдьар солону биэрбэттэр. Оннук эрэ буоллун.
Аахпыккыт курдук, баара-суоҕа 21 сааһыгар, олоҕу саҥардыы олорон иһэн күн бүгүҥҥү дьоллоох олох иһин сырдык тыына быстыбыт буойун быраата И.Н.Филатов-Ласпай Киэсэ, олоҕун кыратык сэгэтэн көрдүбүт. Уонна 75 сыллааҕыта Кыайыы уонна уол оҕо төрөөбүтүн бэлиэтиир дьоро киэһэҕэ кырдьаҕас абаҕата, алгысчыт ааттааҕа Дьэриìиэй Пилаатàï: «Óбайын ситэ олорботох олоҕун салгыыр, кини аатын үчүгэй эрэ өртүнэн ааттатар эр бэрдэ, элик үтүөтэ буола улаат», — диэн алгыс уонна итэҕэл тылларын анаабытын Иннокентий Николаевич толорбут уонна толоро сылдьар диэн астына бэлиэтиибит.

Суруйда сэрии сылларын оҕото Р.Богатырев.

Поделиться: